ΑΝΩΤΑΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΚΥΠΡΟΥ
ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΔΙΚΑΙΟΔΟΣΙΑ
Πολιτική Έφεση Αρ.241/2016
13 Ιανουάριου, 2026
[Κ. ΣΤΑΜΑΤΙΟΥ, Π., Λ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ-ΑΝΔΡΕΟΥ, Α. ΔΑΥΙΔ, Δ/στές]
ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΕΛΕΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
Εφεσείοντα
ν.
ΑΝΤΡΕΑ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ
Εφεσίβλητου
………………………………………..
Ε. Κυριάκου (κα), Δικηγόρος της Δημοκρατίας, για τον εφεσείοντα.
Π. Κλεοβούλου με Σ. Σχίζα, για Παναγιώτης Κλεοβούλου & Συνεργάτες ΔΕΠΕ, για τον εφεσίβλητο.
Κ. ΣΤΑΜΑΤΙΟΥ, Π.: Η Απόφαση είναι ομόφωνη, θα δοθεί από το
Δικαστή Δαυίδ.
Α Π Ο Φ Α Σ Η
ΔΑΥΙΔ, Δ.: Η 11η Ιουλίου 2011, ήταν μια δύσκολη μέρα για την Κυπριακή Δημοκρατία. Έκρηξη που συνέβη στη ναυτική βάση «Ευάγγελος Φλωράκης», είχε σαν αποτέλεσμα, πέραν από την πρόκληση εκτεταμένων ζημιών, τον θάνατο αριθμού ανθρώπων και τον τραυματισμό άλλων. O εφεσίβλητος, ηλικίας 19 ετών, όντας στρατιώτης τότε, υπηρετούσε στην εν λόγω ναυτική βάση. Κατά την ως άνω ημερομηνία βρισκόταν σε εντεταλμένη υπηρεσία εντός της ναυτικής βάσης, με αποτέλεσμα να τραυματιστεί και ο ίδιος συνεπεία της έκρηξης. Ειδικότερα, υπέστη βλάβη στην ακοή και στα δύο του αυτιά, με αποτέλεσμα, το 2015 που εξετάστηκε για τελευταία φορά, να παρουσιάζει ελαφριά βαρηκοΐα στις χαμηλές και τις μεσαίες συχνότητες και σοβαρού βαθμού βαρηκοΐα στις ψηλές συχνότητες. Περαιτέρω, και στα δύο αυτιά υφίστανται εμβοές, οι οποίες, όπως και η βαρηκοΐα είναι μόνιμες.
Ο εφεσίβλητος, με την αγωγή Αρ.3601/2011 που καταχώρησε στο Επαρχιακό Δικαστήριο Λάρνακας (το πρωτόδικο Δικαστήριο), αξίωνε γενικές και ειδικές αποζημιώσεις για τις σωματικές βλάβες που υπέστη, τον πόνο, την ταλαιπωρία και την απώλεια ανέσεων, καθώς και για απώλεια μελλοντικών εισοδημάτων.
Παρεμβάλλεται ότι ο εφεσείων ανέλαβε, εκ μέρους της Κυπριακής Δημοκρατίας, εξ ολοκλήρου την ευθύνη για την πιο πάνω έκρηξη.
Ενόψει των παραδεκτών γεγονότων που δηλώθηκαν, περιλαμβανομένων των ειδικών ζημιών που ο εφεσίβλητος αξίωνε, ήτοι το ποσό των €168,79, παρέμειναν προς εξέταση και Δικαστική επίλυση, η σοβαρότητα των τραυμάτων του εφεσίβλητου, οι τυχόν ψυχολογικές επιπτώσεις που αυτός υπέστη, καθώς και η απώλεια μελλοντικών απολαβών και εισοδημάτων, προς καθορισμό των αξιούμενων από την πλευρά του, γενικών αποζημιώσεων.
Οι δύο πλευρές παρουσίασαν μαρτυρία για τον πιο πάνω σκοπό. Για τον εφεσίβλητο, κατέθεσαν από το εδώλιο του μάρτυρος, πέραν του ιδίου, η μητέρα του, ο Μ. Νικολάου - διευθυντής της εταιρείας Elcora ltd, ο κλινικός ψυχολόγος Μ. Πυργάς και δύο ιατροί (ωτορινολαρυγγολόγοι), ο Γ. Λεοντής και ο Π. Πηλαβάκης. Για τον εφεσείοντα κλήθηκαν και προσέφεραν μαρτυρία, η ψυχίατρος Ε. Χ’’Ιωάννου και ο ωτορινολαρυγγολόγος Β. Νικολάου.
Το πρωτόδικο Δικαστήριο, αφού αξιολόγησε την προσκομισθείσα μαρτυρία και το σύνολο των στοιχείων που τέθηκαν υπόψη του, με την απόφαση του, ημερομηνίας 31.05.2016, επιδίκασε προς όφελος του εφεσίβλητου και εναντίον του εφεσείοντα το ποσό των €80.000 ως γενικές αποζημιώσεις με νόμιμο τόκο από 11.7.2011 μέχρι εξόφλησης. Περαιτέρω, απέδωσε στον εφεσίβλητο τις συμφωνηθείσες ειδικές αποζημιώσεις, ήτοι το ποσό των €168,79 με νόμιμο τόκο από 30.09.11 μέχρι εξόφλησης, ως και τα έξοδα της διαδικασίας.
Η ως άνω απόφαση δεν άφησε ικανοποιημένη καμία από τις δύο πλευρές. Συναφώς, ο εφεσείων, με τον μοναδικό λόγο έφεσης που προωθεί, προβάλλει πως το επιδικασθέν ποσό των γενικών αποζημιώσεων είναι έκδηλα υπερβολικό, ενώ ο εφεσίβλητος, δια της αντέφεσης που καταχώρισε, προσβάλλει με τρεις λόγους, πτυχές της εκκαλούμενης απόφασης. Ειδικότερα, σε αντίθεση με τον εφεσείοντα, υποστηρίζει ότι οι επιδικασθείσες γενικές αποζημιώσεις είναι έκδηλα ανεπαρκείς και μη εναρμονισμένες με τα ευρήματα του Δικαστηρίου (1ος λόγος Αντέφεσης). Περαιτέρω, υποστηρίζει ότι το πρωτόδικο Δικαστήριο, εσφαλμένα παρέλειψε να προσδιορίσει τις αποζημιώσεις για την απώλεια εισοδήματος και τις μελλοντικές απώλειες του εφεσείοντα, λόγω της μείωσης της ικανότητας του να ασκεί το επάγγελμα το οποίο προοριζόταν να ασκήσει, για το οποίο έλαβε σχετική εκπαίδευση (2ος λόγος Αντέφεσης). Τέλος, αποτελεί θέση του ότι εσφαλμένα το πρωτόδικο Δικαστήριο απέρριψε την αξίωση του για αποζημιώσεις λόγω μόνιμων ψυχολογικών τραυμάτων, απότοκο, ως διατείνεται, της αναιτιολόγητης απόρριψης της μαρτυρίας του ψυχολόγου Μ. Πυργά και αποδοχής της μαρτυρίας της ψυχιάτρου Ε. Χ’’ Ιωάννου μέσω του (3ος λόγος Αντέφεσης).
Με την προοπτική να εξεταστεί κατά πόσο οι επιδικασθείσες γενικές αποζημιώσεις ήταν είτε υπερβολικές, είτε έκδηλα ανεπαρκείς, ως ερίζουν οι δύο πλευρές, κρίνεται αναγκαίο να εξεταστεί κατά προτεραιότητα ο 3ος λόγος Αντέφεσης, μέσω του οποίου προσβάλλεται η κατάληξη του πρωτόδικου Δικαστηρίου ότι ο εφεσίβλητος δεν αντιμετώπιζε μόνιμα ψυχολογικά τραύματα, αποτέλεσμα της τραυματικής εμπειρίας που βίωσε συνεπεία της έκρηξης.
Οι αρχές επί του ζητήματος της αξιολόγησης μαρτυρίας και της κατάληξης του πρωτόδικου Δικαστηρίου σε σχετικά ευρήματα, όπως και της εξουσίας επέμβασης του Εφετείου στην πρωτόδικη κρίση σε σχέση με αυτά, είναι καλά γνωστές. Το δευτεροβάθμιο Δικαστήριο, δεν επεμβαίνει σε ευρήματα αξιοπιστίας του πρωτόδικου Δικαστηρίου, εκτός εάν αυτά κρινόμενα, εξ αντικειμένου φαίνονται ανυπόστατα ή αντιστρατεύονται την κοινή λογική ή δεν βρίσκουν έρεισμα ή βρίσκονται σε αντίθεση με την προσαχθείσα μαρτυρία ή μέρη αυτής ή ακόμα, είναι καταφανώς εσφαλμένα. Εκεί όπου με βάση το σύνολο της μαρτυρίας, ήταν εύλογα επιτρεπτό στο πρωτόδικο Δικαστήριο, το οποίο άλλωστε είχε και την ευκαιρία να ακούσει και να παρακολουθήσει τη συμπεριφορά των μαρτύρων μέσα στη ζωντανή ατμόσφαιρα της δίκης, να καταλήξει στις υπό αμφισβήτηση σχετικά με την αξιοπιστία διαπιστώσεις, το Εφετείο δεν επεμβαίνει (Φραντζής κ.ά. ν. Φιλική Ασφαλιστική Εταιρεία Λτδ (2010) 1(Α) Α.Α.Δ. 254, Ζερβού κ.ά. ν. Τράπεζα Κύπρου Δημόσια Εταιρεία Λτδ (2011) 1(Γ) Α.Α.Δ. 2192, Χατζήγαβριηλ ν. Ellinas Finance Public Company Limited (2013) 1 Α.Α.Δ. 668 και Μιχαηλίδης ν. Οικονομίδη, Πολ. Έφ. Αρ. 94/2013, ημερ. 30/6/2022, ECLI:CY:AD:2022:D288). Είναι, παράλληλα, σημαντικό να σημειωθεί ότι η μαρτυρία των ειδικών μαρτύρων, δεν αξιολογείται στη βάση άλλων από τις καθιερωμένες αρχές. Δεν δεσμεύει το Δικαστήριο, ούτε υποκαθιστά το έργο του, παρά μόνο το βοηθά - με την παράθεση των σχετικών επιστημονικών κριτηρίων - να καταλήξει στα δικά του, ανεξάρτητα συμπεράσματα. Το Δικαστήριο μπορεί να υιοθετήσει τη θέση ενός εμπειρογνώμονα είτε εν όλω, είτε εν μέρει, είτε καθόλου, ανάλογα με τα ευρήματα του και την αξιολόγηση της μαρτυρίας. Ως χαρακτηριστικά σημειώθηκε στην Novichkova v. Βλάμη (2012) 1(Β) Α.Α.Δ 1111, με ανάλογη παραπομπή σε σχετική νομολογία:
«Επί διϊστάμενης ιατρικής μαρτυρίας, το Δικαστήριο οφείλει, όπως και σε κάθε άλλη περίπτωση αξιολόγησης μαρτυρίας εμπειρογνωμόνων, να κρίνει την μαρτυρία αυτή στη βάση του ισοζυγίου των πιθανοτήτων μη δίνοντας προβάδισμα σε οποιαδήποτε ιατρικώς εκφρασθείσα γνώμη από εκάτερο των διαδίκων. Η κρίση του Δικαστηρίου πρέπει να λαμβάνει υπόψη τα επιστημονικά δεδομένα που παρουσιάζονται ενώπιον του, σχηματίζοντας ιδίαν άποψη επί του θέματος, αιτιολογώντας επαρκώς την κατάληξη του, ως προς την προτίμηση του με αναφορά σ' αυτά τα δεδομένα.»
Στην υπό κρίση περίπτωση το πρωτόδικο Δικαστήριο αποδέχτηκε τη μαρτυρία της ψυχιάτρου Χ’’Ιωάννου, την οποία έκρινε πειστική, χαρακτηρίζοντας την τελευταία μάρτυρα της αλήθειας, απορρίπτοντας παράλληλα τις θέσεις του ψυχολόγου Πυργά, στην έκταση που αυτές βρισκόταν σε αντίθεση με τη μαρτυρία της Χ’’Ιωάννου. Αποτέλεσε θέση της ως άνω ψυχιάτρου ότι κατά τους 2-3 πρώτους μήνες μετά το συμβάν, το οποίο «θα μείνει χαραγμένο στη μνήμη του» εφεσίβλητου, προκαλώντας του «θλίψη και ψυχική αναστάτωση», ο τελευταίος υπέστη αγχώδεις εκδηλώσεις, πλην όμως, δεν εμφανίζει ψυχοπαθολογία που να εμποδίζει τη φυσική πορεία της ζωής του. Χωρίς να παραβλέπει ότι επρόκειτο για ένα θλιβερό συμβάν το οποίο βίωσε, υπέδειξε ότι ο τελευταίος μπορεί να έχει μια φυσιολογική ζωή.
Μελετώντας με προσοχή την πρωτόδικη απόφαση σε συνδυασμό θεωρούμενη με τις θέσεις που ήγειρε η πλευρά του εφεσίβλητου, διαπιστώνουμε ότι το πρωτόδικο Δικαστήριο εξέτασε με τη δέουσα προσοχή και επιμέλεια την ενώπιον του, σχετική επί του ζητήματος μαρτυρία, καταγράφοντας στη συνέχεια και αιτιολογώντας την αξιολογική του κρίση. Ήταν σε αυτό το πλαίσιο που συνεκτίμησε, μεταξύ άλλων, τις αναφορές της ψυχιάτρου Χ’’ Ιωάννου για όσα η ίδια αντιλήφθηκε εξετάζοντας τον εφεσίβλητο, τα οποία, δεν συνήδαν με τα όσα κατέγραψε στην έκθεση του ο ψυχολόγος Πυργάς. Η Χ’’ Ιωάννου, μετέφερε στο Δικαστήριο δηλώσεις του τελευταίου προς την ίδια, όπως ότι ο ύπνος του είναι φυσιολογικός, ότι δεν αντιμετωπίζει οποιοδήποτε πρόβλημα στη σεξουαλική του δραστηριότητα, ούτε προβλήματα κοινωνικοποίησης, που ενίσχυαν την ως άνω θεώρηση της. Θέσεις, σημειώνεται, αντίθετες με τις τοποθετήσεις της μητέρας του, οι οποίες, εντασσόμενες στην προσπάθεια της τελευταίας να βοηθήσει την υπόθεση του υιού της, απορρίφθηκαν από το πρωτόδικο Δικαστήριο. Παράλληλα, δεν παρέλειψε να εντοπίσει το αδιαμφισβήτητο γεγονός ότι ο εφεσείων αναζήτησε βοήθεια ψυχολόγου, τέσσερα περίπου χρόνια μετά το συμβάν και λίγους μήνες πριν κληθεί για να προσφέρει τη μαρτυρία του στο Δικαστήριο.
Το πρωτόδικο Δικαστήριο, αντιπαρέβαλε τις τοποθετήσεις των μαρτύρων που κατέθεσαν ενώπιον του, τόσο μεταξύ τους όσο και με το σύνολο των στοιχείων που τέθηκαν υπόψη του, καταλήγοντας στα δικά του συμπεράσματα επί του συζητούμενου. Κατάληξη που παρουσιάζεται να είναι το αποτέλεσμα ορθής στάθμισης του συνόλου των ενώπιον του στοιχείων και αποδεκτής μαρτυρίας. Δεν βλέπουμε πως θα μπορούσε να ανατραπεί. Η αιτούμενη παρέμβαση του Δικαστηρίου, δεν δικαιολογείται.
Συνακόλουθα, ο 3ος λόγος Αντέφεσης αποτυγχάνει και απορρίπτεται.
Παραπονείται ο εφεσίβλητος (2ος λόγος Έφεσης), ότι το πρωτόδικο Δικαστήριο, παρά τα ευρήματα του ότι ο ίδιος εκπαιδεύτηκε να ασκεί το επάγγελμα του μηχανικού ή υδραυλικού, πλην όμως, συνεπεία των αποδεδειγμένων προβλημάτων στην ακοή του ως αποτέλεσμα της έκρηξης θα πρέπει να αποφεύγει επαγγέλματα που προκαλούν θόρυβο, εσφαλμένα δεν του επιδικάστηκε αποζημιώσεις για απώλεια εισοδήματος και για μελλοντικές απώλειες.
Σε ό,τι αφορά την απώλεια μελλοντικών μισθών ή εισοδημάτων γενικώς, το ποσό το οποίο θεωρεί ορθό το Δικαστήριο να επιδικάσει, αποτελεί βέβαια μέρος των γενικών αποζημιώσεων, (Μαυροπετρή ν. Λουκά (1995) 1 Α.Α.Δ. 66, Φοινικαρίδης ν. Γεωργίου (1991) 1 Α.Α.Δ. 475, Clarke v. Rotax Aircraft (1975) 3 All E.R. 794 και Πασάντας κ.α ν. Μόρου (2008) 1 Α.Α.Δ. 690). Τούτο, σε αντιδιαστολή με απώλειες μισθών ή εισοδημάτων που οφείλονται από την ημέρα της αδικοπραξίας μέχρι την έκδοση της απόφασης, οι οποίες αποτελούν μέρος των ειδικών αποζημιώσεων.
Δια της μαρτυρίας του M. Νικολάου, διευθυντή της εταιρείας Elcora ltd, της οποία συνεργάτης ήταν ο πατέρας του εφεσίβλητου, η πλευρά του τελευταίου επιχείρησε να αποδείξει ότι στην περίπτωση που προσλαμβανόταν από την εν λόγω εταιρεία, μετά την ολοκλήρωση των στρατιωτικών του υποχρεώσεων, ο μηνιαίος μισθός του θα ανερχόταν στο ποσό των €1.200. Ό,τι πρωτίστως θα πρέπει να σημειωθεί, είναι πως η εργοδότηση του στην εν λόγω εταιρεία, ως διεφάνη από την μαρτυρία του ως άνω διευθυντή της, παρέμεινε ένα μέλλον και αβέβαιο γεγονός, μια απλή πιθανότητα. Σημειώνεται ότι το πρωτόδικο Δικαστήριο, δεν αποδέχτηκε την «νεφελώδη» ως χαρακτήρισε την επί του ζητήματος μαρτυρία του διευθυντή της ως άνω εταιρείας, ο οποίος διευκρίνισε ότι η σχετική επιστολή, στην οποία καταγραφόταν η προοπτική εργοδότησης του εφεσίβλητου (τεκμήριο 8), ετοιμάστηκε κατόπιν παράκλησης του πατέρα του τελευταίου, μετά τον τραυματισμό του. Ως σημείωσε άλλωστε ο συγκεκριμένος μάρτυς, στην εξέλιξη των πραγμάτων και ενόψει της οικονομικής κρίσης που ανέκυψε, η μη εργοδότηση του εφεσίβλητου τον διευκόλυνε. Συνακόλουθα, η απαίτηση του εφεσίβλητου για απώλεια εισοδήματος, χωρίς να έχει καταδειχθεί ότι θα εργοδοτείτο τελικά από την εν λόγω εταιρεία στην περίπτωση που δεν τραυματιζόταν, δικαιολογημένα κρίθηκε ότι δεν αποδείχθηκε.
Στην υπο συζήτηση περίπτωση, πέραν της αποτυχίας κατάδειξης της μελλοντικής εργοδότησης του εφεσίβλητου σε συγκεκριμένη εταιρεία, γεγονός παραμένει ότι δεν τέθηκε υπόψη του πρωτόδικου Δικαστηρίου, αποδεκτή μαρτυρία, ικανή να καταδείξει το μηνιαίο μισθό που θα ελάμβανε ο νεαρός εφεσίβλητος, στην περίπτωση που πράγματι εργοδοτείτο ως υδραυλικός ή μηχανικός αμέσως μετά την συμπλήρωση των στρατιωτικών του υποχρεώσεων. Η όποια μαρτυρία τέθηκε υπόψη του πρωτόδικου Δικαστηρίου, απέχει από του να θεωρηθεί ικανή να οδηγήσει στο ασφαλές συμπέρασμα ότι η μισθοδοσία που θα λάμβανε θα ήταν αυτή που η πλευρά του εισηγήθηκε και, συνακόλουθα, να επιτρέψει στο Δικαστήριο να υπολογίσει με ασφάλεια, για σκοπούς αποζημιώσεων, το ποσό που θα δικαιούνταν ως απώλεια εισοδημάτων και μελλοντικών απολαβών.
Στην απουσία των απαραίτητων στοιχείων και της ανάλογης μαρτυρίας η οποία θα οδηγούσε σε αποδοχή του ποσού που θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ο μηνιαίος μισθός που θα λάμβανε, προκειμένου να καταστεί δυνατή η χρήση της μεθόδου του πολλαπλασιαστή και πολλαπλασιαστέου, ως εισηγήθηκε ο εφεσίβλητος, ορθώς το Δικαστήριο, ως θέμα αρχής, δεν προέβη σε υπολογισμούς τους οποίους, δεν μπορούσε να κάνει. Ως κατ’ επανάληψη έχει υποδειχθεί, μεταξύ άλλων και στις προαναφερθείσες υποθέσεις, όταν για διάφορους λόγους καθίσταται αδύνατη η χρήση πολλαπλασιαστή και πολλαπλασιαστέου, παρέχεται στο Δικαστήριο η δυνατότητα επιδίκασης ενός κατ’ αποκοπήν ποσού που αντιπροσωπεύει τη μελλοντική απώλεια. Με αναφορά στο λόγο της Μαυροπετρή (ανωτέρω), από τη στιγμή που ελλείπουν τα στοιχεία για τον αριθμητικό προσδιορισμό της μελλοντικής ζημιάς με τη μέθοδο του πολλαπλασιαστή και του πολλαπλασιαστέου, η διαφαινόμενη ζημιά «προσμετρά ως απώλεια που ανάγεται στις γενικές αποζημιώσεις και όχι κάτω από συγκεκριμένο κονδύλι μελλοντικής ζημίας» ως «δίκαιο αντιστάθμισμα» και μπορεί να αποτιμηθεί υπό το φως του συνόλου της υπόθεσης, λαμβανομένων υπόψη παραγόντων όπως η ηλικία του ενάγοντα, η επαγγελματική του κατάσταση και κατάρτιση, καθώς και η φύση της ανικανότητάς του για εργασία. Ως υποδείχθηκε δε στην Φοινικαρίδης (ανωτέρω):
«...το ορθό είναι στις περιπτώσεις που επιδικάζεται ποσό σε σχέση με τη μείωση της ικανότητας για επικερδή εργασία, αυτό το ποσό αντί να αποτελεί απροσδιόριστο μέρος της συνολικής αποζημίωσης για πόνους, ταλαιπωρία και απώλεια των απολαύσεων της ζωής, να υπολογίζεται χωριστά».
Στην υπο συζήτηση περίπτωση, θα πρέπει εξαρχής να σημειωθεί πως το πρωτόδικο Δικαστήριο, δεν παραγνώρισε το γεγονός ότι ο εφεσίβλητος, ενόψει του μόνιμου προβλήματος υγείας που αντιμετωπίζει με την ακοή του, απόρροια της έκθεσης του στην εκκωφαντική έκρηξη της 11.07.2011, «δεν πρέπει να εκτίθεται σε επαγγέλματα που προκαλούν θόρυβο». Ως ρητά δε καταγράφει στην απόφαση του, το γεγονός τούτο λήφθηκε υπόψη κατά το στάδιο του καθορισμού των γενικών αποζημιώσεων που επιδίκασε. Ωστόσο, γεγονός παραμένει πως δεν προσδιορίστηκε ειδικά το συγκεκριμένο ποσό αλλά ενσωματώθηκε στο ποσό των γενικών αποζημιώσεων που έκρινε ότι δικαιούται ο εφεσίβλητος.
Συνακόλουθα, στην έκταση που δεν προσδιορίστηκε το ποσό που εφεσίβλητος δικαιούται για τις μελλοντικές απώλειες του, συνεπεία των επιπτώσεων που εκ των πραγμάτων έχει ο τραυματισμός του, ως αποδέχτηκε άλλωστε το πρωτόδικο Δικαστήριο, ο 2ος λόγος Αντέφεσης επιτυγχάνει.
Με δεδομένη την συνάφεια των λόγων έφεσης και αντέφεσης που αφορούν την επάρκεια των αποζημιώσεων (1ος λόγος έφεσης και ο 1ος λόγος αντέφεσης), ενδείκνυται όπως αυτοί εξετασθούν από κοινού. Τούτο, έχοντας κατά νου ότι ενώπιον του παρόντος Δικαστηρίου βρίσκονται όλα εκείνα τα στοιχεία και μαρτυρία που του επιτρέπουν να υπολογίσει το ίδιο το ποσό για την μελλοντικές απώλειες του εφεσίβλητου λόγω της μείωσης της ικανότητας του να ασκεί συγκεκριμένα επαγγέλματα.
Επαναλαμβάνοντας τις καθιερωμένες αρχές επί του θέματος που εδώ απασχολεί, σημειώνουμε ότι το Εφετείο δεν επεμβαίνει στη διακριτική ευχέρεια του πρωτόδικου Δικαστηρίου να καθορίζει το ύψος των αποζημιώσεων, εκτός αν η αποζημίωση που δόθηκε βασίστηκε σε λανθασμένες νομικές αρχές, ή είναι έκδηλα και εξόφθαλμα υπερβολική ή ανεπαρκής (Χένρυ Βενιαμίν ν. Ιωάννη Μιχαήλ, Πολ. Έφεση Αρ.335/2016, ημερ. 20.2.2025 και Αποστολίδης ν. Ζουλή (2001) 1(Γ) Α.Α.Δ. 1695). Δεν είναι αρκετό να υπάρχει διαφορά γνώμης ή εκτίμησης.
Το πρωτόδικο Δικαστήριο κατέληξε, αποτελώντας τούτο αδιαμφισβήτητο εύρημα του, ότι συνεπεία της έκρηξης ο εφεσίβλητος υπέστη μόνιμη απώλεια μέρους της ακοής του, ως επίσης εμβοές και στα δύο αυτιά, που επηρεάζουν τη διάθεση του και περιορίζουν τη δυνατότητα να απολαμβάνει τα αγαπημένα του χόμπι και τις κοινωνικές συναναστροφές και εξόδους σε χώρους όπου προβλέπεται έκθεση σε ψηλούς θορύβους. Αναγνώρισε δε ότι θα πρέπει επίσης να αποφεύγει επαγγέλματα που προκαλούν θόρυβο.
Αποτελεί θέση του εφεσείοντα, στο πλαίσιο της επιχειρηματολογίας του περί επιδίκασης έκδηλα υπερβολικών αποζημιώσεων, ότι το πρωτόδικο Δικαστήριο καθοδηγήθηκε από αποφάσεις που αφορούσαν πολύ σοβαρότερες ή/και άσχετες σωματικές βλάβες από ότι οι τραυματισμοί του εφεσίβλητου στην παρούσα, και ότι στην κρίση του εσφαλμένα λειτούργησε ο παράγοντας του διαρρεύσαντος χρόνου από την έκδοση της εν λόγω νομολογίας μέχρι και την έκδοση της εφεσιβαλλόμενης απόφασης προκειμένου να δικαιολογηθεί αύξηση στο επιδικασθέν ποσό της αποζημίωσης.
Στον αντίποδα, ο εφεσίβλητος προβάλλει ότι το ποσό των επιδικασθεισών αποζημιώσεων αρμόζει ενδεχομένως σε απλή απώλεια της ακοής και δεν αντικατοπτρίζει τις υπόλοιπες ως άνω παραμέτρους τις οποίες το ίδιο το Δικαστήριο αναγνώρισε και κατέγραψε στην απόφασή του.
Έχει τονιστεί σε σειρά αποφάσεων ότι σκοπός της επιδίκασης αποζημιώσεων είναι να αποδοθεί δικαιοσύνη για τη ζημιά, την απώλεια, τη βλάβη, τον πόνο και την ταλαιπωρία που ο ενάγων υπέστη. Ως δε κατ' επανάληψη έχει επισημανθεί, προηγούμενες αποφάσεις αναφορικά με αποζημιώσεις αποτελούν καθοδήγηση, πλην όμως δεν δεσμεύουν το Δικαστήριο ενόψει των διαφορετικών γεγονότων της κάθε υπόθεσης σε σχέση με τους τραυματισμούς. Συναφώς, η κάθε υπόθεση κρίνεται με βάση τα δικά της, ιδιαίτερα περιστατικά (Olympic Building and Metal Construction Ltd ν. Παπαϊωάννου (2014) 1(Β) Α.Α.Δ 1958). Γεγονός παραμένει, επίσης, ότι η νομολογία έχει επιδείξει μια σταθερή άνοδο του επιπέδου των γενικών αποζημιώσεων, τονίζοντας την ανάγκη για μια πιο δίκαιη και φιλελεύθερη αποτίμηση του ανθρώπινου πόνου και της ταλαιπωρίας (Jamal Ismael v. Μιχαήλ Αντωνίου κ.ά., Πολ. Εφ. 333/09, ημερ. 12/2/2014, και Ανδρέας Προεστός ν. Στέφανου Προδρόμου κ.ά., Πολ. Εφ. 326/11 ημερ. 12/4/2017), ECLI:CY:AD:2017:A140, χωρίς να παραγνωρίζεται ωστόσο ότι η αυξητική αυτή τάση δεν αποτελεί και οδικό χάρτη για παροχή αυξανόμενων ποσών σε κάθε περίπτωση (Σπύρος Μελής και Ελένη Λτδ κ.α. ν Πολίτη (2003) 1(Α) Α.Α.Δ. 590). Κατά τον υπολογισμό των αποζημιώσεων, η συνεχής μείωση της αξίας του χρήματος λαμβάνεται επίσης σοβαρά υπόψη (βλ. G & L Calibers Ltd v. Λεμεσιανού (2003) 1(Β) Α.Α.Δ. 948 και Ταμπούρας ν. Κολάνη (2008) 1(Α) Α.Α.Δ. 384).
Στην υπόθεση Τσιβίκου ν. Γενικού Εισαγγελέα της Δημοκρατίας κ.ά., Πολιτική Έφεση Αρ. 350/2011, ημερ. 29/5/18, ECLI:CY:AD:2018:A255, η οποία αφορά ξυλοδαρμό του εφεσείοντα από αστυνομικούς, τo Εφετείο αύξησε το επιδικασθέν ποσό των γενικών αποζημιώσεων από €50.000 σε €80.000, στη βάση του ότι το πρωτόδικο Δικαστήριο δεν αποτίμησε ορθώς τη σοβαρότητα των τραυμάτων του εφεσείοντα, ιδιαιτέρως όσον αφορά το ζήτημα της βαρυκοΐας και των εμβοών τις οποίες ο τελευταίος είχε ως μόνιμο πλέον κατάλοιπο. Επισήμανε, επί τούτου, ότι το μόνιμο πρόβλημα βαρηκοΐας του, «αναμφίβολα επηρεάζει την καθημερινότητα και την ποιότητα ζωής οποιουδήποτε ανθρώπου». Ως προς τα υπόλοιπα τραύματα του εφεσείοντα, προκλήθηκαν διάφορες εκδορές, αποξέσεις επιδερμίδας και εξοίδηση στο πίσω μέρος του τριχωτού της κεφαλής. Υπήρχε ζαλάδα, κεφαλαλγία και άλγος σε όλο το κορμί, ιδιαιτέρως στις πλευρές και τους ώμους. Υπέστη, επίσης, μετατραυματικό σύνδρομο με έντονα τα υπολείμματα της ψυχοπαθολογικής σημειολογίας. Συνεστήθη δε περαιτέρω αποχή από βαριές σημαντικές εργασίες λόγω πιθανής υποτροπής της αυχενικής δισκοπάθειας.
Στην Σιακόλα ν. Μιχαλοπούλου, Πολ. Εφ. Αρ. 166/11, ημερ. 26/10/2016 επιδικάστηκε υπέρ της εφεσίβλητης, ηλικίας 19 ετών κατά το χρόνο που επεσυνέβη το τροχαίο ατύχημα συνεπεία του οποίου υπέστη σωματικές βλάβες, το ποσό των €30.000 (το οποίο επικυρώθηκε κατ’ έφεση) για μόνιμη ελαφρά βαρηκοΐα στο αριστερό αυτί, γεγονός που την εμποδίζει να επισκέπτεται κέντρα αναψυχής με δυνατή μουσική και να γυμνάζεται τακτικά και έντονα. Η εφεσίβλητη υπέστη επίσης εκδορές και εκχυμώσεις σε διάφορα μέρη του σώματος, πάρεση νεύρου του προσώπου, μετατραυματική αμνησία και αιμάτωμα μαλακών μορίων αριστερού κροτάφου.
Στην υπόθεση Φωτίου ν. Νεοφύτου κ.ά. (2005) 1 (Β) Α.Α.Δ. 1511 το ποσό των Λ.Κ.30.000 που επιδικάστηκε πρωτόδικα στον ενάγοντα, τότε 21 ετών, ως γενικές αποζημιώσεις για νευροαισθητηριακή βαρηκοΐα στο δεξιό αυτί, ουλή 10 εκ στο δεξιό μέρος του προσώπου, παραμορφώσεις του δεξιού βραχιόνιου οστού, σωματική και ψυχική ταλαιπωρία και απώλεια των απολαύσεων της καθημερινής ζωής, αυξήθηκε κατ' έφεση σε Λ.Κ.40.000.
Στην υπόθεση Δήμος Λεμεσού ν. Τουμάζου (1999) 1 Α.Α.Δ 847 όπου επιδικάστηκε ποσό Λ.Κ. 20.000 (€34.172) σε παιδί που υπέστη σοβαρή βαρηκοΐα και στα δύο αυτιά. Το ποσό αυτό θεωρήθηκε από το Ανώτατο Δικαστήριο ως χαμηλό αλλά δεν μεταβλήθηκε λόγω απουσίας αντέφεσης, ενώ υπογραμμίστηκε η «αξία της αίσθησης ακοής στον άνθρωπο, και το μέγεθος της απώλειας και μειονεξίας που συνοδεύει κάποιο, που δεν διαθέτει το ζωτικό και φυσικό τούτο χάρισμα».
Υπό το φως των ανωτέρω, και έχοντας υπόψη το είδος και την έκταση των βλαβών που υπέστη ο εφεσίβλητος στην παρούσα, και ειδικότερα την απώλεια μέρους της ζωτικής αίσθησης της ακοής ενός νεαρού προσώπου και τις ενοχλητικές εμβοές που αναντίλεκτα συνεπάγονται απώλεια βασικών, σημαντικών απολαύσεων της καθημερινότητας, περιλαμβανομένων των αγαπημένων του χόμπι όπως το κυνήγι και οι καταδύσεις, των κοινωνικών συναναστροφών σε κέντρα αναψυχής, την άσκηση του επαγγέλματος που επέλεξε να εξειδικευτεί, σε συνάρτηση με τη μονιμότητα των καταλοίπων αυτών που θα τον συνοδεύουν σε όλη του τη ζωή, κρίνουμε ότι το ποσό των €40.000 θα αντανακλούσε μια δίκαιη και ορθή αποζημίωση για τον εφεσίβλητο.
Ως προς το ζήτημα του καθορισμού κατ’ αποκοπή ποσού για απώλεια μελλοντικών εισοδημάτων, θεωρούμε χρήσιμη την παραπομπή στην πιο κάτω νομολογία.
Στην υπόθεση Κωνσταντίνου v. Παναγιώτου (2011) 1(Β) Α.Α.Δ. 1585 όπου ο εφεσείοντας ήταν ανήλικος, πλην όμως εκπαιδευόταν με την προοπτική να εργαστεί ως οικοδόμος και μετά το ατύχημα, έστω με κάποιες ταλαιπωρίες, το κατ' αποκοπή ποσό των €40.000, ως απώλεια μελλοντικών εισοδημάτων, κρίθηκε ανεπαρκές και αυξήθηκε σε €60.000.
Στην υπόθεση Αντωνίου v. A. Panagides Contracting Ltd, Πολιτική Έφεση Αρ. 259/2011, ημερομηνίας 04.10.2017, ECLI:CY:AD:2017:A333, όπου ο εφεσείοντας ήταν 40 ετών, με επιπτώσεις στη δυνατότητα για εργασία, αφού εργαζόταν ως σιδεράς, το κατ' αποκοπή ποσό των €35.000 για απώλεια μελλοντικών εισοδημάτων, κρίθηκε ανεπαρκές κατ' έφεση και αυξήθηκε στο ποσό των €50.000 (επί πλήρους ευθύνης).
Στην Σάββας Χρυσάνθου Μιχαήλ ν. Γενικού Εισαγγελέα της Δημοκρατίας, Πολ. Εφ. Αρ. 8/2018, ημερ. 6.3.24 (ανωτέρω), ο εφεσείων, τραυματίας συνεπεία της έκρηξης στο Μαρί, εργαζόμενος ως οικοδόμος και καλουψιής κατά το έτος 2011 λάμβανε το ποσό των ΛΚ245,83 εβδομαδιαίως και μετά τις σχετικές αποκοπές το ποσό των ΛΚ213,90. Μετά τον τραυματισμό του επιχείρησε να επιστρέψει στην εργασία του, όμως περί τις αρχές του 2012 απολύθηκε αφού αδυνατούσε να ασκήσει τα καθήκοντα του. Παρά το γεγονός ότι από το Μάιο του 2013 μέχρι το Νοέμβριο του ιδίου έτους εργάστηκε ως εργάτης λαμβάνοντας μισθό €278 εβδομαδιαίως, εντούτοις, έκτοτε είναι άνεργος και λαμβάνει Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα με τη συμβία του και τον ανήλικο υιό του ύψους €823 μηνιαίως. Το Εφετείο, λαμβάνοντας ιδιαίτερα υπόψη την ηλικία του εφεσείοντα, 31 ετών κατά τη δίκη, το γεγονός ότι είναι ικανός μόνο για ελαφριά εργασία, αφού μετά τον τραυματισμό του δεν ήταν σε θέση να ασκήσει το επάγγελμα του οικοδόμου ή του εργάτη σε οικοδομές, την έλλειψη μόρφωσης του, αλλά και το γεγονός ότι τα κατάλοιπα που έχουν παραμείνει σ΄ αυτόν είναι μόνιμα, κρίθηκε ότι το ποσό των €60.000 (αντί των €20.000 που επιδικάστηκε πρωτοδίκως) είναι δίκαιο και εύλογο ως κατ΄ αποκοπή ποσό, για την απώλεια των μελλοντικών του εισοδημάτων.
Στη βάση όλων των ανωτέρω, και έχοντας υπόψη τους παράγοντες που λαμβάνονται υπόψη κατ’ εφαρμογή της μεθόδου του κατ’ αποκοπή ποσού για τον υπολογισμό της απώλειας των μελλοντικών του εισοδημάτων, και ειδικότερα την ηλικία του εφεσίβλητου, 19 ετών κατά το χρόνο του ατυχήματος (και 24 ετών κατά το χρόνο έκδοσης της απόφασης), το γεγονός ότι δεν μπορεί να ασκεί το επάγγελμα του υδραυλικού και μηχανικού αυτοκινήτων για το οποίο εκπαιδεύτηκε, και εν γένει το γεγονός ότι πρέπει να αποφεύγει να εκτίθεται σε επαγγέλματα όπου προκαλείται θόρυβος, κρίνουμε το κατ’ αποκοπή ποσό των €50.000 ως δίκαιο και εύλογο, υπό τις περιστάσεις. Δεν παραγνωρίζεται το γεγονός ότι δεν υπάρχει μαρτυρία που να εισηγείται ότι ο εφεσίβλητος δεν μπορεί να ασκήσει οποιαδήποτε εργασία, ωστόσο, με τα προβλήματά του ως αναφέρθηκαν ανωτέρω, η εισοδηματική του ικανότητα και η εναπομείνασα δυνατότητα του για εργασία έχουν επηρεασθεί ουσιωδώς.
Κατ’ ακολουθία, ο 1ος λόγος έφεσης αποτυγχάνει και απορρίπτεται. Αντίθετα, ο 1ος λόγος αντέφεσης επιτυγχάνει, ως ανωτέρω.
Εν κατακλείδι, η υπό συζήτηση έφεση δεν μπορεί να έχει επιτυχή κατάληξη και ως εκ τούτου απορρίπτεται.
Η αντέφεση, από την άλλη, επιτρέπεται. Η πρωτόδικη απόφαση διαφοροποιείται κατά τρόπο που το ποσό των €80.000 ως γενικές αποζημιώσεις, αντικαθίσταται με το ποσό των €90.000, στις οποίες συμπεριλαμβάνεται και η απώλεια μελλοντικών απολαβών, η οποία καθορίζεται σε €50.000
Κατά τα λοιπά η πρωτόδικη απόφαση παραμένει ως έχει.
Επιδικάζονται προς όφελος του εφεσίβλητου και εναντίον του εφεσείοντα €4000 έξοδα της διαδικασίας (Έφεσης και Αντέφεσης), πλέον Φ.Π.Α., εάν υπάρχει.
Κ. ΣΤΑΜΑΤΙΟΥ, Π.
Λ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ-ΑΝΔΡΕΟΥ, Δ.
Α. ΔΑΥΙΔ, Δ.
cylaw.org: Από το ΚΙΝOΠ/CyLii για τον Παγκύπριο Δικηγορικό Σύλλογο