ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (όγδοο τμήμα)
της 4ης Ιουνίου 2026 (*)
« Παράβαση κράτους μέλους – Περιβάλλον – Οδηγία 91/271/ΕΟΚ – Επεξεργασία αστικών λυμάτων – Άρθρο 3 – Δίκτυα αποχέτευσης – Μεμονωμένα συστήματα ή άλλα κατάλληλα συστήματα – Άρθρο 4 – Δευτεροβάθμια ή ισοδύναμη επεξεργασία – Άρθρο 5 – Ευαίσθητες περιοχές – Άρθρο 7 – Παράκτια ύδατα – Άρθρο 10 – Σταθμοί επεξεργασίας »
Στην υπόθεση C-841/24,
με αντικείμενο προσφυγή δυνάμει του άρθρου 258 ΣΛΕΕ λόγω παραβάσεως, η οποία ασκήθηκε στις 9 Δεκεμβρίου 2024,
Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τις Ε. Αρσενίδου και E. Sanfrutos Cano,
προσφεύγουσα,
κατά
Ελληνικής Δημοκρατίας, εκπροσωπούμενης από τη Χ. Κοκκόση,
καθής,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (όγδοο τμήμα),
συγκείμενο από τους O. Spineanu-Matei, πρόεδρο τμήματος, S. Rodin και N. Pi?arra (εισηγητή), δικαστές,
γενική εισαγγελέας: T. ?apeta
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1 Με την προσφυγή της, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο να διαπιστώσει ότι η Ελληνική Δημοκρατία παρέβη:
– τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 3 και από το παράρτημα I, σημείο A, της οδηγίας 91/271/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1991, για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων (ΕΕ 1991, L 135, σ. 40), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΚ) 1137/2008 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2008 (ΕΕ 2008, L 311, σ. 1) (στο εξής: οδηγία 91/271), σε 153 οικισμούς, και συγκεκριμένα στους οικισμούς Αγία Βαρβάρα, Αγία Μαρίνα Κορωπίου, Αγία Παρασκευή, Αγιάσος, Άγιοι Θεόδωροι, Αγιόκαμπος, Άγιος Κήρυκος, Άγιος Κωνσταντίνος, Άγιος Νικόλαος (EL24201702), Άγιος Στέφανος, Άδενδρο, Αιάντειο, Αίγινα, Αλίαρτος, Αμπελάκια, Αμπελώνας, Αμφίκλεια, Ανάβυσσος, Άνοιξη, Αντιμάχεια, Απολλωνία, Αριδαία, Αρκίτσα, Αρναία, Αρχάγγελος, Άσσος, Αστακός, Άστρος, Αταλάντη, Αυλώνας, Αφάντου, Βαθύ, Βάρδα, Βασιλικά, Βασιλικό, Βελίκα, Βέλο, Βρασνά, Βραχάτι, Βραχναίικα, Γαλαξίδι, Γαλατάδες, Γαργαλιάνοι, Γαστούνη-Βαρθολομιό, Γέρακας, Γλυκά Νερά, Γουμένισσα, Δήλεσι, Διακοπτό, Διόνυσος, Δομοκός, Δροσιά (EL24200401), Δροσιά (EL30007701), Ερέτρια, Ζαγκλιβέρι, Ζαγορά, Ζαρός, Ζευγολατειό, Ηράκλεια, Θεσπιές, Ίασμος, Ιθάκη, Ιστιαία, Καινούργιο, Καλύβες Χαλκιδικής, Καλύβια Θορικού (Λαγονήσι), Καναλλάκι, Καπανδρίτι, Κάρυστος, Καρυώτισσα, Κατοχή, Κάτω Σωτηρίτσα, Κένταυρος, Κεραμωτή, Κέφαλος, Κίτσι, Κομπότι, Κόνιτσα, Κόπανος, Κρανέα Ελασσόνας, Κρανίδι, Κρυονέρι, Κυριάκιο, Λαγυνά, Λάρδος, Λεβίδι, Λέχαιο, Λεωνίδιο, Λιβανάτες, Λιμενάρια, Λόγγος, Λούρος, Λουτρά Αιδηψού, Μαραθώνας, Μαρκόπουλο Ωρωπού, Μαρτίνο, Μεγάλη Παναγιά, Μεγαλόπολη, Μελίκη, Μενίδι, Μοίρες, Μουζάκι, Μώλος, Νέα Αγχίαλος, Νέα Βύσσα, Νέα Ζίχνη, Νέα Παλάτια, Νέα Στύρα, Νεάπολη (EL43200601), Νεμέα, Νέο Σούλι, Νεοχώρι, Νεοχώριο, Νιγρίτα, Νίκαια, Ορχομενός, Παιανία, Παλαιά Φώκαια, Παλαμάς, Παλλήνη, Παναιτώλιο, Παραλία Αυλίδας, Παραμυθιά, Πατητήρι, Πέλλα, Πλάκα Δήλεσι, Πολίχνιτος, Πολύγυρος, Ποτός, Ροδολίβος, Ροδόπολη, Σάμος, Σάππες, Σαρωνίδα, Σελήνια, Σελιανίτικα, Σιάτιστα, Σιδηρόκαστρο, Σοχός, Σπάτα, Σπέτσες, Σταμάτα, Σταυρός, Σύβοτα, Συκούριο, Σύμη, Τήνος, Τυχερό, Ύδρα, Φανάρι, Χαλκηδόνα, Χαλκούτσι και Ψαχνά (Ελλάδα)
– τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 4 και 10 και από το παράρτημα I, σημείο B, της οδηγίας 91/271 σε 143 οικισμούς, και συγκεκριμένα στους οικισμούς Αγία Βαρβάρα, Αγία Μαρίνα Κορωπίου, Αγία Παρασκευή, Αγιάσος, Αγιόκαμπος, Άγιος Κήρυκος, Άγιος Κωνσταντίνος, Άγιος Στέφανος, Άδενδρο, Αιάντειο, Αίγινα, Αλίαρτος, Αμπελάκια, Αμπελώνας, Αμφίκλεια, Άμφισσα, Ανάβυσσος, Άνοιξη, Αντιμάχεια, Απολλωνία, Αριδαία, Αρκίτσα, Αρναία, Άσσος, Αταλάντη, Αυλώνας, Αφάντου, Βαθύ, Βάρδα, Βασιλικά, Βελίκα, Βέλο, Βρασνά, Βραχάτι, Βραχναίικα, Γαλατάδες, Γαργαλιάνοι, Γαστούνη-Βαρθολομιό, Γλυκά Νερά, Γουμένισσα, Δήλεσι, Διόνυσος, Δομοκός, Δροσιά (EL24200401), Δροσιά (EL30007701), Ερέτρια, Ζαγκλιβέρι, Ζαγορά, Ζαρός, Ζευγολατειό, Ηράκλεια, Θεσπιές, Ίασμος, Ιθάκη, Ιστιαία, Καινούργιο, Καλύβες Χαλκιδικής, Καλύβια Θορικού (Λαγονήσι), Καναλλάκι, Καπανδρίτι, Καρυώτισσα, Κατοχή, Κάτω Σωτηρίτσα, Κένταυρος, Κέφαλος, Κεραμωτή, Κίτσι, Κομπότι, Κόνιτσα, Κόπανος, Κρανέα Ελασσόνας, Κρανίδι, Κρυονέρι, Κυριάκιο, Λαγυνά, Λάρδος, Λεβίδι, Λέχαιο, Λεωνίδιο, Λιβανάτες, Λιμενάρια, Λούρος, Λουτρά Αιδηψού, Λυγουριό, Μαραθώνας, Μαρκόπουλο Ωρωπού, Μαρτίνο, Μεγάλη Παναγιά, Μεγαλόπολη, Μελίκη, Μενίδι, Μοίρες, Μουζάκι, Μώλος, Νέα Βύσσα, Νέα Ζίχνη, Νέα Παλάτια, Νέα Στύρα, Νεάπολη (EL43200601), Νεμέα, Νέο Σούλι, Νεοχώρι, Νεοχώριο, Νιγρίτα, Νίκαια, Οιχαλία, Ορχομενός, Παιανία, Παλαιά Φώκαια, Παλαμάς, Παλλήνη, Παναιτώλιο, Παραλία Αυλίδας, Παραμυθιά, Πατητήρι, Πέλλα, Πλάκα Δήλεσι, Πολίχνιτος, Πολύγυρος, Πόρος-Γαλατάς, Ποτός, Ροδολίβος, Ροδόπολη, Σάππες, Σαρωνίδα, Σελήνια, Σιάτιστα, Σιδηρόκαστρο, Σοχός, Σπάτα, Σπέτσες, Σταμάτα, Σταυρός, Σύβοτα, Συκούριο, Σύμη, Τήνος, Τυχερό, Ύδρα, Φανάρι, Χαλκηδόνα, Χαλκούτσι και Ψαχνά (Ελλάδα)
– τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 5 και 10 και από το παράρτημα I, σημείο B, της οδηγίας 91/271 στον οικισμό του Γέρακα (Ελλάδα)
– τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 7 και 10 και από το παράρτημα I, σημείο B, της οδηγίας 91/271 σε 13 οικισμούς, και συγκεκριμένα στους οικισμούς Άγιοι Θεόδωροι, Άγιος Νικόλαος (EL24201702), Αρχάγγελος, Αστακός, Άστρος, Βασιλικό, Γαλαξίδι, Διακοπτό, Κάρυστος, Λόγγος, Νέα Αγχίαλος, Σάμος και Σελιανίτικα (Ελλάδα).
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
2 Το άρθρο 2 της οδηγίας 91/271 έχει ως εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, νοούνται ως:
1) “Αστικά λύματα”: τα οικιακά λύματα ή το μείγμα οικιακών με βιομηχανικά λύματα ή/και όμβρια ύδατα.
[...]
4) “Οικισμοί”: οι περιοχές στις οποίες ο πληθυσμός ή/και οι οικονομικές δραστηριότητες είναι επαρκώς συγκεντρωμένα ώστε τα αστικά λύματα να μπορούν να συλλέγονται και να διοχετεύονται σε σταθμό επεξεργασίας αστικών λυμάτων ή σε τελικό σημείο απόρριψης.
5) “Δίκτυο αποχέτευσης”: το σύστημα αγωγών που συλλέγει και διοχετεύει τα αστικά λύματα.
6) “1 ι.π. (μονάδα ισοδύναμου πληθυσμού)”: το αποικοδομήσιμο οργανικό φορτίο που παρουσιάζει βιο[χημικές] ανάγκες σε οξυγόνο πέντε ημερών (BOD 5) ίσες προς 60 g/ημέρα.
[...]
8) “Δευτεροβάθμια επεξεργασία”: η επεξεργασία των αστικών λυμάτων με μέθοδο που, κατά κανόνα, περιλαμβάνει βιολογική επεξεργασία με δευτεροβάθμια καθίζηση, ή με άλλες μεθόδους διά των οποίων τηρούνται οι απαιτήσεις που καθορίζονται στον πίνακα 1 του παραρτήματος I.
9) “Κατάλληλη επεξεργασία”: η επεξεργασία των αστικών λυμάτων με μέθοδο ή/και σύστημα διάθεσης που επιτρέπει στα ύδατα υποδοχής να ανταποκρίνονται στους σχετικούς ποιοτικούς στόχους και στις συναφείς διατάξεις της παρούσας οδηγίας και άλλων κοινοτικών οδηγιών.
[...]
13) “Παράκτια ύδατα”: τα ύδατα πέραν της γραμμής της αμπώτιδας ή του εξωτερικού ορίου των εκβολών ενός ποταμού.
[...]»
3 Το άρθρο 3 της οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«1. Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε όλοι οι οικισμοί να διαθέτουν δίκτυα αποχέτευσης αστικών λυμάτων:
– έως τις 31 Δεκεμβρίου 2000 το αργότερο, για τους οικισμούς με ισοδύναμο πληθυσμό (ι.π.) άνω των 15 000
και
– έως τις 31 Δεκεμβρίου 2005 το αργότερο, για τους οικισμούς με ι.π. μεταξύ 2 000 και 15 000.
Για τα αστικά λύματα των οποίων η απόρριψη πραγματοποιείται σε ύδατα υποδοχής που θεωρούνται “ευαίσθητες ζώνες”, σύμφωνα με το άρθρο 5, τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε να υπάρχουν δίκτυα αποχέτευσης το αργότερο έως τις 31 Δεκεμβρίου 1998 για τους οικισμούς με ι.π. άνω των 10 000.
Στις περιπτώσεις κατά τις οποίες η εγκατάσταση αυτών των δικτύων δεν δικαιολογείται, είτε λόγω του ότι δεν ωφελεί το περιβάλλον, είτε λόγω υπερβολικού κόστους, χρησιμοποιούνται μεμονωμένα συστήματα ή άλλα κατάλληλα συστήματα που επιτυγχάνουν το ίδιο επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος.
2. Τα περιγραφόμενα στην παράγραφο 1 αποχετευτικά δίκτυα πρέπει να πληρούν τις απαιτήσεις του παραρτήματος I, σημείο Α. [...]»
4 Κατά το άρθρο 4 της οδηγίας:
«1. Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε τα αστικά λύματα που διοχετεύονται σε αποχετευτικά δίκτυα να υποβάλλονται, πριν από την απόρριψή τους, σε δευτεροβάθμια ή σε ισοδύναμη επεξεργασία, ως εξής:
– το αργότερο έως τις 31 Δεκεμβρίου 2000, για όλες τις απορρίψεις λυμάτων από οικισμούς με ι.π. άνω των 15 000,
– το αργότερο έως τις 31 Δεκεμβρίου 2005, για όλες τις απορρίψεις λυμάτων από οικισμούς με ι.π. μεταξύ 10 000 και 15 000,
– το αργότερο έως τις 31 Δεκεμβρίου 2005, για τα λύματα που αποβάλλονται σε γλυκά ύδατα και σε εκβολές ποταμών, από οικισμούς με ι.π. μεταξύ 2 000 και 10 000.
[...]
3. Οι απορρίψεις από τους περιγραφόμενους στις παραγράφους 1 και 2 σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων πρέπει να πληρούν τις απαιτήσεις του παραρτήματος I, σημείο B. [...]
4. Το φορτίο που εκφράζεται με ι.π. υπολογίζεται με βάση το μέγιστο μέσο εβδομαδιαίο [φορτίο] που εισέρχεται στο σταθμό επεξεργασίας στη διάρκεια του έτους, εξαιρουμένων των ασυνήθων καταστάσεων, όπως οι περιπτώσεις καταρρακτώδους βροχής.»
5 Το άρθρο 5 της ίδιας οδηγίας ορίζει τα εξής:
«1. Για τους σκοπούς της παραγράφου 2, τα κράτη μέλη προσδιορίζουν, μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 1993, τις ευαίσθητες περιοχές σύμφωνα με τα κριτήρια που καθορίζονται στο παράρτημα II.
2. Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε, πριν από την απόρριψή τους σε ευαίσθητες περιοχές, τα αστικά λύματα που διοχετεύονται σε αποχετευτικά δίκτυα, να υποβάλλονται, το αργότερο μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 1998, σε επεξεργασία αυστηρότερη από εκείνη που περιγράφεται στο άρθρο 4, για όλες τις απορρίψεις από οικισμούς με ι.π. άνω των 10 000.
3. Οι απορρίψεις από τους περιγραφόμενους στην παράγραφο 2 σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων πρέπει να πληρούν τις απαιτήσεις του παραρτήματος I, σημείο B. [...]
4. Εναλλακτικά, οι απαιτήσεις των παραγράφων 2 και 3 για μεμονωμένες εγκαταστάσεις δεν χρειάζεται να εφαρμόζονται σε ευαίσθητες περιοχές, όταν μπορεί να αποδειχθεί ότι το ελάχιστο ποσοστό μείωσης του συνολικού φορτίου από όλους τους σταθμούς επεξεργασίας λυμάτων στην περιοχή αυτή είναι τουλάχιστον 75 % για τον ολικό φώσφορο και τουλάχιστον 75 % για το ολικό άζωτο.
5. Οι απορρίψεις από σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων που βρίσκονται στις οικείες λεκάνες υδροσυλλογής ευαίσθητων περιοχών και συμβάλλουν στη ρύπανση των περιοχών αυτών, υπόκεινται στις παραγράφους 2, 3 και 4.
[...]»
6 Το άρθρο 7 της οδηγίας 91/271 έχει ως εξής:
«Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε, μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2005 το αργότερο, τα διοχετευόμενα στα αποχετευτικά δίκτυα αστικά λύματα, προτού απορριφθούν, να υφίστανται κατάλληλη επεξεργασία, όπως ορίζεται στο άρθρο 2 σημείο 9, στις ακόλουθες περιπτώσεις:
[...]
– όταν απορρίπτονται σε παράκτια ύδατα από οικισμούς με λιγότερο από 10 000 ι.π.»
7 Το άρθρο 10 της οδηγίας προβλέπει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε οι σταθμοί επεξεργασίας αστικών λυμάτων, που κατασκευάζονται ώστε να συμμορφώνονται με τις απαιτήσεις των άρθρων 4, 5, 6 και 7, να σχεδιάζονται, να κατασκευάζονται, να λειτουργούν και να συντηρούνται με τρόπο που να εξασφαλίζει επαρκείς αποδόσεις υπό όλες τις συνήθεις τοπικές κλιματικές συνθήκες. Κατά το σχεδιασμό των σταθμών, λαμβάνονται υπόψη οι εποχιακές διακυμάνσεις του φορτίου.»
8 Κατά το άρθρο 15 της εν λόγω οδηγίας:
«1. Οι αρμόδιες αρχές ή τα κατάλληλα όργανα παρακολουθούν:
– τις απορρίψεις από σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων, για να εξακριβώνουν τη συμμόρφωση προς τις απαιτήσεις του παραρτήματος I σημείο B, σύμφωνα με τις διαδικασίες ελέγχου που ορίζονται στο παράρτημα I σημείο Δ,
– την ποσότητα και τη σύνθεση της λυματολάσπης που διατίθεται σε επιφανειακά ύδατα.
2. Οι αρμόδιες αρχές ή τα κατάλληλα όργανα παρακολουθούν τα ύδατα που δέχονται απορρίψεις από σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων και απ’ ευθείας απορρίψεις, σύμφωνα με το άρθρο 13, στις περιπτώσεις κατά τις οποίες μπορεί να αναμένεται ότι θα θιγεί σημαντικά το περιβάλλον από τις απορρίψεις αυτές.
[...]
4. Οι πληροφορίες που συγκεντρώνονται από τις αρμόδιες αρχές ή τα κατάλληλα όργανα σύμφωνα με τις παραγράφους 1, 2 και 3, φυλάσσονται από τα κράτη μέλη και τίθενται στην διάθεση της Επιτροπής εντός έξι μηνών από την παραλαβή σχετικής αίτησης.
[...]»
9 Το παράρτημα I της οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Απαιτήσεις για τα αστικά λύματα», έχει ως εξής:
«A. Αποχετευτικά δίκτυα […]
Τα αποχετευτικά δίκτυα πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις απαιτήσεις της επεξεργασίας των λυμάτων.
Ο σχεδιασμός, η κατασκευή και η συντήρηση των αποχετευτικών δικτύων πρέπει να διενεργούνται σύμφωνα με τις καλύτερες τεχνικές γνώσεις, που δεν συνεπάγονται υπερβολικό κόστος, ιδίως όσον αφορά:
– τον όγκο και τα χαρακτηριστικά των αστικών λυμάτων,
– την πρόληψη διαρροών,
– τον περιορισμό της ρύπανσης των υδάτων υποδοχής λόγω υπερχειλίσεων από νεροποντές.
B. Απόρριψη από σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων στα ύδατα υποδοχής […]
1. Ο σχεδιασμός ή η μετασκευή των σταθμών επεξεργασίας λυμάτων γίνεται έτσι ώστε να μπορούν να λαμβάνονται αντιπροσωπευτικά δείγματα των εισερχομένων και των επεξεργασμένων λυμάτων προτού απορριφθούν στα ύδατα υποδοχής.
2. Οι απορρίψεις από σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων, οι οποίες υποβάλλονται σε επεξεργασία, σύμφωνα με τα άρθρα 4 και 5 της παρούσας οδηγίας, πρέπει να πληρούν τις απαιτήσεις που παρατίθενται στον πίνακα 1.
3. Επιπλέον, οι απορρίψεις από σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων προς τις ευαίσθητες περιοχές όπου παρουσιάζεται ευτροφισμός, όπως προσδιορίζονται στο παράρτημα II σημείο Α στοιχείο α), πρέπει να πληρούν τις απαιτήσεις που παρατίθενται στον πίνακα 2 του παρόντος παραρτήματος.
4. Όπου πρέπει να διασφαλίζεται ότι τα ύδατα υποδοχής ανταποκρίνονται σε τυχόν άλλες σχετικές οδηγίες, ισχύουν αυστηρότερες απαιτήσεις από όσες παρατίθενται στους πίνακες 1 ή/και 2.
5. Τα σημεία απόρριψης των αστικών λυμάτων επιλέγονται ώστε να μειώνονται στο ελάχιστο δυνατόν, οι επιπτώσεις στα ύδατα υποδοχής.
[...]»
Το ελληνικό δίκαιο
10 Η οδηγία 91/271 μεταφέρθηκε στο ελληνικό δίκαιο με την κοινή υπουργική απόφαση 5673/400, της 5ης Μαρτίου 1997, η οποία φέρει τον τίτλο «Μέτρα και όροι για την επεξεργασία αστικών λυμάτων» (ΦΕΚ Β 192/14.3.1997, σ. 1969).
Η προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία
11 Στο πλαίσιο της υποβολής δεδομένων για το έτος 2016, οι ελληνικές αρχές διαβίβασαν στην Επιτροπή στοιχεία από τα οποία προέκυπτε ότι, στην Ελλάδα, ήταν συνδεδεμένο με δίκτυα αποχέτευσης αστικών λυμάτων κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 1, της οδηγίας 91/271 (στο εξής: αποχετευτικά δίκτυα) το 89,8 % του ρυπαντικού φορτίου που παράγεται στους οικισμούς, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 4, της οδηγίας, ενώ το υπόλοιπο 10,2 %, ποσοστό το οποίο αντιστοιχούσε σε 1,2 εκατομμύρια ι.π., κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 6, της οδηγίας, καλυπτόταν από μεμονωμένα συστήματα συλλογής αστικών λυμάτων ή από άλλα κατάλληλα συστήματα (στο εξής από κοινού: μεμονωμένα συστήματα). Κατά συνέπεια, η Επιτροπή ζήτησε από την Ελληνική Δημοκρατία συμπληρωματικές πληροφορίες, προκειμένου να μπορέσει να εξακριβώσει κατά πόσον τα μεμονωμένα συστήματα διασφάλιζαν επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος ίδιο με εκείνο που επιτυγχάνουν τα αποχετευτικά δίκτυα, όπως απαιτεί το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας.
12 Λαμβανομένης υπόψη της απάντησης που έδωσε η Ελληνική Δημοκρατία με επιστολή της 16ης Νοεμβρίου 2018, η Επιτροπή της απηύθυνε στις 14 Μαΐου 2020 προειδοποιητική επιστολή, με την οποία θεωρούσε ότι το εν λόγω κράτος μέλος είχε παραβεί τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία 91/271 όσον αφορά 312 ελληνικούς οικισμούς.
13 Με επιστολή της 10ης Σεπτεμβρίου 2020, η Ελληνική Δημοκρατία ενημέρωσε την Επιτροπή ότι 102 από τους ως άνω οικισμούς πληρούσαν πλέον τις απαιτήσεις της οδηγίας 91/271 και ότι, όσον αφορά τους υπόλοιπους 210 οικισμούς, οι αναγκαίες προς τούτο υποδομές ήταν υπό κατασκευή ή επρόκειτο να κατασκευαστούν.
14 Στις 2 Δεκεμβρίου 2021 η Επιτροπή απηύθυνε στην Ελληνική Δημοκρατία αιτιολογημένη γνώμη, με την οποία διαπίστωσε ότι το εν λόγω κράτος μέλος είχε παραβεί τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 3, 4, 5, 7 και 10 και από το παράρτημα I της οδηγίας 91/271 όσον αφορά 209 ελληνικούς οικισμούς.
15 Με επιστολές της 27ης Ιανουαρίου 2022 και της 5ης Ιουνίου 2024, η Ελληνική Δημοκρατία απάντησε στην αιτιολογημένη γνώμη κοινοποιώντας στην Επιτροπή επικαιροποιημένα στοιχεία όσον αφορά την κατάσταση που επικρατούσε σε καθέναν από τους ως άνω οικισμούς.
16 Υπό το πρίσμα των ως άνω απαντήσεων και στοιχείων, η Επιτροπή έκρινε ότι η παράβαση του άρθρου 3 και του παραρτήματος I, σημείο Α, της οδηγίας 91/271 εξακολουθούσε σε 153 ελληνικούς οικισμούς, ότι η παράβαση των άρθρων 4 και 10 και του παραρτήματος I, σημείο B, της οδηγίας εξακολουθούσε σε 143 ελληνικούς οικισμούς, ότι η παράβαση των άρθρων 5 και 10 και του παραρτήματος I, σημείο B, της εν λόγω οδηγίας εξακολουθούσε σε έναν ελληνικό οικισμό και ότι η παράβαση των άρθρων 7 και 10 και του παραρτήματος I, σημείο B, της οδηγίας 91/271 εξακολουθούσε σε 13 ελληνικούς οικισμούς. Ως εκ τούτου, αποφάσισε να ασκήσει την υπό κρίση προσφυγή.
Επί της προσφυγής
17 Προς στήριξη της προσφυγής της, η Επιτροπή προβάλλει τέσσερις αιτιάσεις, εκ των οποίων η πρώτη αφορά παράβαση του άρθρου 3 και του παραρτήματος I, σημείο Α, της οδηγίας 91/271, η δεύτερη αφορά παράβαση των άρθρων 4 και 10 και του παραρτήματος I, σημείο B, της οδηγίας, η τρίτη αφορά παράβαση των άρθρων 5 και 10 και του παραρτήματος I, σημείο B, της οδηγίας και η τέταρτη αφορά παράβαση των άρθρων 7 και 10 και του παραρτήματος I, σημείο B, της οδηγίας.
18 Η Ελληνική Δημοκρατία ζητεί την απόρριψη της προσφυγής.
Επί της πρώτης αιτιάσεως, η οποία αφορά παράβαση του άρθρου 3 και του παραρτήματος I, σημείο A, της οδηγίας 91/271
Επιχειρήματα των διαδίκων
19 Προς στήριξη της πρώτης αιτιάσεως, με την οποία προβάλλεται παράβαση του άρθρου 3 και του παραρτήματος I, σημείο Α, της οδηγίας 91/271 όσον αφορά τους 153 οικισμούς που μνημονεύονται στη σκέψη 1, πρώτη περίπτωση, της παρούσας αποφάσεως, η Επιτροπή επισημαίνει ότι, βάσει του άρθρου 3, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας, τα κράτη μέλη οφείλουν να μεριμνούν ώστε οι οικισμοί με ι.π. άνω των 2 000 να διαθέτουν αποχετευτικά δίκτυα τα οποία πληρούν τις απαιτήσεις του παραρτήματος I, σημείο Α, της οδηγίας.
20 Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η εξαίρεση από την υποχρέωση εγκατάστασης τέτοιων αποχετευτικών δικτύων, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, τρίτο εδάφιο, της οδηγίας 91/271, εξαρτάται από τη συνδρομή δύο σωρευτικών προϋποθέσεων. Αφενός, οι αρμόδιες αρχές οφείλουν να αποδείξουν, σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση, ότι η εγκατάσταση αποχετευτικού δικτύου δεν δικαιολογείται, είτε λόγω του ότι δεν είναι επωφελής για το περιβάλλον είτε λόγω υπερβολικού κόστους. Αφετέρου, η χρήση μεμονωμένων συστημάτων πρέπει να διασφαλίζει το ίδιο επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος με εκείνο που επιτυγχάνει ένα αποχετευτικό δίκτυο.
21 Πλην όμως, εν προκειμένω, κατά την Επιτροπή, οι 153 οικισμοί που μνημονεύονται στη σκέψη 1, πρώτη περίπτωση, της παρούσας αποφάσεως δεν διαθέτουν αποχετευτικά δίκτυα και χρησιμοποιούν μεμονωμένα συστήματα, χωρίς να πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 1, τρίτο εδάφιο, της οδηγίας 91/271.
22 Συγκεκριμένα, η Ελληνική Δημοκρατία δεν εξέθεσε τους λόγους για τους οποίους, για καθέναν από τους οικισμούς, δεν δικαιολογείται η εγκατάσταση αποχετευτικού δικτύου, είτε λόγω του ότι δεν είναι επωφελής για το περιβάλλον είτε λόγω υπερβολικού κόστους. Επιπλέον, σε καθέναν από τους οικισμούς αυτούς, η συνέχιση των εργασιών κατασκευής ή επέκτασης του υφιστάμενου αποχετευτικού δικτύου ισοδυναμεί με εκ μέρους των ελληνικών αρχών σιωπηρή αναγνώριση του γεγονότος ότι δεν δικαιολογείται η χρήση μεμονωμένων συστημάτων.
23 Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η διαπίστωση της μη τήρησης της πρώτης από τις δύο σωρευτικές προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 1, τρίτο εδάφιο, της οδηγίας 91/271 αρκεί προκειμένου να αποδειχθεί παράβαση της διάταξης αυτής.
24 Εν πάση περιπτώσει, όσον αφορά τους ως άνω οικισμούς, δεν πληρούται ούτε και η δεύτερη προϋπόθεση, κατά την οποία τα κράτη μέλη οφείλουν να αποδείξουν ότι τα μεμονωμένα συστήματα διασφαλίζουν το ίδιο επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος με εκείνο που επιτυγχάνουν τα αποχετευτικά δίκτυα.
25 Κατά την Επιτροπή, προκειμένου ένα μεμονωμένο σύστημα να θεωρηθεί ότι διασφαλίζει ένα τέτοιο επίπεδο περιβαλλοντικής προστασίας, πρέπει τα λύματα που διοχετεύονται σε αυτό να διαχωρίζονται από το φυσικό περιβάλλον μέχρι την άφιξή τους στο σημείο σύνδεσης με τον σταθμό επεξεργασίας λυμάτων και εν συνεχεία να υποβάλλονται σε επίπεδο επεξεργασίας τουλάχιστον εξίσου υψηλό με αυτό που ισχύει για τα αστικά λύματα που διοχετεύονται σε αποχετευτικό δίκτυο.
26 Πλην όμως, εν προκειμένω, η Ελληνική Δημοκρατία δεν έχει, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, παράσχει λεπτομερείς εξηγήσεις σχετικά με τα χαρακτηριστικά των μεμονωμένων συστημάτων που χρησιμοποιούνται στους επίμαχους 153 οικισμούς. Το εν λόγω κράτος μέλος ανέφερε μόνον ότι η εθνική νομοθεσία απαγορεύει τις απευθείας απορρίψεις μη επεξεργασμένων λυμάτων, ρυθμίζει την κατασκευή και την ορθή λειτουργία των μεμονωμένων συστημάτων και ενσωματώνει τα πρότυπα που έχει θεσπίσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Τυποποίησης, όπως και κανόνες που αφορούν τον έλεγχο και την επιθεώρηση των εν λόγω συστημάτων.
27 Εντούτοις, κατά την Επιτροπή, στις περισσότερες περιπτώσεις, τα μεμονωμένα συστήματα που χρησιμοποιούνται, ήτοι σηπτικές δεξαμενές και βόθροι, δεν εξασφαλίζουν την αναγκαία στεγανότητα και προκαλούν διαρροές αστικών λυμάτων στο υπέδαφος, με αποτέλεσμα να δημιουργείται υψηλός κίνδυνος ρύπανσης των υπόγειων υδάτων. Επιπλέον, στο μέτρο που οι ελληνικές αρχές δεν διενεργούν τακτικές επιθεωρήσεις προκειμένου να εξακριβώνουν ότι τα μεμονωμένα συστήματα επιτυγχάνουν επίπεδο προστασίας ίδιο με εκείνο που επιτυγχάνουν τα αποχετευτικά δίκτυα, δεν πληρούνται οι απαιτήσεις του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 91/271 σχετικά με τη συντήρηση, την παρακολούθηση και τις επιθεωρήσεις των συστημάτων αυτών.
28 Η Ελληνική Δημοκρατία δεν είναι, εξάλλου, σε θέση να εγγυηθεί ότι τα αστικά λύματα που συλλέγονται μέσω μεμονωμένων συστημάτων υποβάλλονται σε δευτεροβάθμια επεξεργασία, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 8, της οδηγίας 91/271, ή σε ισοδύναμη επεξεργασία. Πράγματι, σύμφωνα με τα στοιχεία που κοινοποίησαν οι ελληνικές αρχές, απόκειται στους ιδιοκτήτες ακινήτων να μεριμνούν ώστε τα λύματα που συγκεντρώνονται στις σηπτικές δεξαμενές τις οποίες χρησιμοποιούν να συλλέγονται από αδειοδοτημένους φορείς, χωρίς ωστόσο να διενεργείται τακτικός έλεγχος προκειμένου να εξακριβωθεί η τήρηση της ως άνω υποχρέωσης.
29 Η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι η νομοθεσία της Ένωσης στον τομέα του περιβάλλοντος επιδιώκει σκοπούς πρόληψης, επιβάλλοντας την εφαρμογή μέτρων τα οποία αποσκοπούν στην αποτροπή κάθε υποβάθμισης του περιβάλλοντος. Ως εκ τούτου, η μη τήρηση των υποχρεώσεων που προβλέπει η οδηγία 91/271 θα ήταν αδικαιολόγητη ακόμη και αν δεν διαπιστωνόταν καμία υποβάθμιση του περιβάλλοντος. Εξάλλου, η εξέταση, η επικαιροποίηση και η κοινοποίηση των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού στην Ελλάδα παρουσιάζουν συστηματικά καθυστερήσεις, όπως διαπίστωσε το Δικαστήριο με την απόφαση της 5ης Ιουνίου 2025, Επιτροπή κατά Ελλάδας (Ενημέρωση των σχεδίων διαχείρισης λεκάνης απορροής ποταμού και των κινδύνων πλημμύρας) (C-359/24, EU:C:2025:403).
30 Η Ελληνική Δημοκρατία αντιτείνει, αφενός, ότι η οδηγία 91/271 δεν προβλέπει ρητώς την υποχρέωση καταγραφής και ελέγχου των μεμονωμένων συστημάτων ούτε θεσπίζει ειδικούς κανόνες σχετικά με τα συστήματα αυτά. Αφετέρου, η εφαρμοστέα εθνική πολεοδομική νομοθεσία επιβάλλει την κατασκευή στεγανών δεξαμενών για τη συλλογή των λυμάτων καθώς και τη μεταφορά τους σε σταθμό επεξεργασίας ή την επιτόπου επεξεργασία τους μέσω κατάλληλων συστημάτων. Οι προδιαγραφές και οι απαιτήσεις σχετικά με την κατασκευή των συστημάτων αυτών περιλαμβάνονται στην οικοδομική άδεια κάθε ακινήτου, οι δε ιδιοκτήτες των ακινήτων οφείλουν να μεριμνούν για τη συντήρηση και τη λειτουργία των συστημάτων. Στην περίπτωση των επαγγελματιών, οι ως άνω προδιαγραφές και απαιτήσεις περιλαμβάνονται στην άδεια που χορηγείται για την άσκηση της οικείας δραστηριότητας.
31 Κατά την Ελληνική Δημοκρατία, η μη υποβάθμιση του περιβάλλοντος, ιδίως της ποιότητας των υδάτων, επιβεβαιώνεται από τα σχέδια διαχείρισης λεκανών απορροής ποταμού, τα οποία, στην πλειονότητα των περιπτώσεων, δεν αναφέρουν καμία υποβάθμιση των υπογείων υδάτων η οποία να συνδέεται με τη χρήση μεμονωμένων συστημάτων σε ορισμένες περιοχές.
32 Επιπλέον, το εν λόγω κράτος μέλος υποστηρίζει ότι οι οικισμοί Αγιόκαμπος, Άγιος Νικόλαος, Αντιμάχεια, Βασιλικό, Βελίκα, Κάτω Σωτηρίτσα, Κέφαλος, Λεωνίδιο, Μενίδι, Μοίρες, Νέα Αγχίαλος, Νεάπολη Λασιθίου, Νέο Σούλι, Πολύγυρος, Σοχός, Σύβοτα, Τήνος και Χαλκηδόνα διαθέτουν πλέον πλήρες δίκτυο αποχέτευσης λυμάτων. Όσον αφορά τους λοιπούς οικισμούς τους οποίους αφορά η πρώτη αιτίαση, από τα συλλεγέντα δεδομένα που προέρχονται από τους αρμόδιους φορείς παρακολούθησης της πορείας των έργων εγκατάστασης τέτοιων δικτύων προκύπτει ότι η εγκατάσταση των δικτύων βρίσκεται σε εξέλιξη.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
33 Το άρθρο 3, παράγραφος 1, πρώτο και δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 91/271 επιβάλλει στα κράτη μέλη να μεριμνούν ώστε όλοι οι οικισμοί με ι.π. άνω των 2 000 να διαθέτουν αποχετευτικά δίκτυα το αργότερο μέχρι τις ημερομηνίες που ορίζονται στα εν λόγω εδάφια. Κατά το άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας, τα αποχετευτικά δίκτυα πρέπει να πληρούν τις απαιτήσεις του παραρτήματος Ι, σημείο Α, της οδηγίας. Εξάλλου, το άρθρο 3, παράγραφος 1, τρίτο εδάφιο, της οδηγίας προβλέπει ότι, στις περιπτώσεις κατά τις οποίες η εγκατάσταση δικτύου αποχέτευσης δεν δικαιολογείται, είτε λόγω του ότι δεν είναι επωφελής για το περιβάλλον είτε λόγω υπερβολικού κόστους, πρέπει να χρησιμοποιούνται μεμονωμένα συστήματα τα οποία επιτυγχάνουν επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος ίδιο με εκείνο που διασφαλίζει το δίκτυο αποχέτευσης.
34 Από το γράμμα και την οικονομία του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 91/271 προκύπτει ότι η εν λόγω διάταξη επιβάλλει στα κράτη μέλη συγκεκριμένη υποχρέωση η οποία συνίσταται στο να διασφαλίζουν ότι κάθε οικισμός που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της διάταξης διαθέτει αποχετευτικό δίκτυο το οποίο να καθιστά δυνατή τη συλλογή του συνόλου των αστικών λυμάτων που παράγει ο οικισμός. Επομένως, μόνον κατά παρέκκλιση από την υποχρέωση αυτή επιτρέπει η οδηγία 91/271, με το άρθρο 3, παράγραφος 1, τρίτο εδάφιο, τη χρήση μεμονωμένων συστημάτων [πρβλ. απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (Αποχέτευση αστικών λυμάτων), C-587/22, EU:C:2023:963, σκέψεις 24 και 25 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
35 Από την τελευταία ως άνω διάταξη προκύπτει ότι η χρήση τέτοιων μεμονωμένων συστημάτων, σε συγκεκριμένο οικισμό, είναι δυνατή μόνον εφόσον πληρούνται σωρευτικώς δύο απαιτήσεις. Αφενός, το ενδιαφερόμενο κράτος μέλος οφείλει να αποδείξει ότι η εγκατάσταση αποχετευτικού δικτύου στον οικισμό αυτό δεν δικαιολογείται για περιβαλλοντικούς ή οικονομικούς λόγους. Αφετέρου, σε περίπτωση που πληρούται η πρώτη απαίτηση, το κράτος μέλος υποχρεούται επίσης να αποδείξει ότι τα μεμονωμένα συστήματα τα οποία χρησιμοποιούνται αντί αποχετευτικού δικτύου επιτυγχάνουν επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος ίδιο με εκείνο που διασφαλίζεται από ένα αποχετευτικό δίκτυο [απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (Αποχέτευση αστικών λυμάτων), C-587/22, EU:C:2023:963, σκέψη 26 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
36 Εν προκειμένω, η Ελληνική Δημοκρατία δεν αμφισβητεί ότι κατά την ημερομηνία λήξεως της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας, ήτοι στις 2 Φεβρουαρίου 2022, οι οικισμοί που μνημονεύονται στη σκέψη 19 της παρούσας αποφάσεως, οι οποίοι έχουν ι.π. ανώτερο των 2 000, δεν είχαν εξοπλιστεί δεόντως με αποχετευτικό δίκτυο αστικών λυμάτων, ενώ αρκέστηκε στο να εκθέσει την κατάσταση στην οποία βρισκόταν καθένας από τους οικισμούς αυτούς μετά τις 2 Φεβρουαρίου 2022 και να περιγράψει, κατά περίπτωση, την πρόοδο που είχε σημειωθεί σε σχέση με την εφαρμογή της οδηγίας 91/271 στους συγκεκριμένους οικισμούς.
37 Πλην όμως, η ύπαρξη παραβάσεως πρέπει να εκτιμάται σε συνάρτηση με την κατάσταση του κράτους μέλους ως είχε κατά τη λήξη της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας, οι δε εν συνεχεία επελθούσες μεταβολές δεν μπορούν να ληφθούν υπόψη από το Δικαστήριο [απόφαση της 30ής Νοεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Σλοβενίας (Επεξεργασία αστικών λυμάτων), C-328/22, EU:C:2023:939, σκέψη 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
38 Επιπλέον, η Ελληνική Δημοκρατία δεν εξηγεί, για καθέναν από τους ως άνω οικισμούς, γιατί η εγκατάσταση αποχετευτικών δικτύων δεν δικαιολογείται για περιβαλλοντικούς ή οικονομικούς λόγους. Το επιχείρημα ότι η εγκατάσταση τέτοιων δικτύων βρίσκεται σε εξέλιξη συνιστά, αντιθέτως, σιωπηρή αναγνώριση του γεγονότος ότι η εγκατάσταση αποχετευτικών δικτύων είναι επωφελής για το περιβάλλον και δεν συνεπάγεται υπερβολικό κόστος.
39 Δεδομένου ότι οι προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 1, τρίτο εδάφιο, της οδηγίας 91/271 είναι σωρευτικές, η ως άνω διαπίστωση αρκεί προς απόδειξη της μη τήρησης της εν λόγω διατάξεως, χωρίς να απαιτείται να εξεταστεί κατά πόσον τα μεμονωμένα συστήματα που χρησιμοποιούνται εξασφαλίζουν προστασία του περιβάλλοντος ισοδύναμη με εκείνη που παρέχουν τα αποχετευτικά δίκτυα.
40 Επομένως, κατά την ημερομηνία λήξεως της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας, η Ελληνική Δημοκρατία δεν είχε συμμορφωθεί προς τις υποχρεώσεις που υπέχει από το άρθρο 3 και από το παράρτημα I, σημείο A, της οδηγίας 91/271 όσον αφορά τους οικισμούς που μνημονεύονται στη σκέψη 19 της παρούσας αποφάσεως.
41 Συνεπώς, η πρώτη αιτίαση πρέπει να γίνει δεκτή.
Επί της δεύτερης αιτιάσεως, η οποία αφορά παράβαση των άρθρων 4 και 10 και του παραρτήματος Ι, σημείο B, της οδηγίας 91/271
Επιχειρήματα των διαδίκων
42 Προς στήριξη της δεύτερης αιτιάσεως, με την οποία προβάλλεται ότι η Ελληνική Δημοκρατία παρέβη τα άρθρα 4 και 10 και το παράρτημα I, σημείο B, της οδηγίας 91/271 όσον αφορά τους 143 οικισμούς που μνημονεύονται στη σκέψη 1, δεύτερη περίπτωση, της παρούσας αποφάσεως, η Επιτροπή επισημαίνει, πρώτον, ότι τα κράτη μέλη, προκειμένου να συμμορφωθούν προς τις απαιτήσεις του άρθρου 4, παράγραφοι 1 και 3, της οδηγίας 91/271, οφείλουν, αφενός, να μεριμνούν ώστε στους οικείους οικισμούς το σύνολο του ρυπαντικού φορτίου που παράγεται από αυτούς να διοχετεύεται σε αποχετευτικό δίκτυο ή σε μεμονωμένο σύστημα που γίνεται δεκτό ότι πληροί τις απαιτήσεις της οδηγίας και, αφετέρου, να μεριμνούν ώστε το ρυπαντικό φορτίο να φθάνει στους σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων ή να διοχετεύεται προς τους σταθμούς αυτούς, όπως απαιτεί το άρθρο 3, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας.
43 Επικαλούμενη, συναφώς, την απόφαση της 19ης Απριλίου 2007, Επιτροπή κατά Ισπανίας (C-219/05, EU:C:2007:223, σκέψεις 19 έως 21), η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η παράβαση των υποχρεώσεων που απορρέουν από το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 91/271 συνιστά, κατά μείζονα λόγο, παράβαση των υποχρεώσεων που απορρέουν από το άρθρο 4 της οδηγίας.
44 Δεύτερον, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι τα αποχετευτικά δίκτυα πρέπει να είναι συνδεδεμένα με σταθμό επεξεργασίας ο οποίος υποβάλλει τα αστικά λύματα σε δευτεροβάθμια επεξεργασία κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 8, της οδηγίας 91/271 ή σε ισοδύναμη επεξεργασία και ο οποίος διαθέτει την αναγκαία ικανότητα επεξεργασίας του φορτίου που παράγεται από τον οικισμό, εκφραζόμενη σε ι.π. και υπολογιζόμενη σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 4, της οδηγίας.
45 Επικαλούμενη την απόφαση της 28ης Μαρτίου 2019, Επιτροπή κατά Ιρλανδίας (Δίκτυο συλλογής και επεξεργασίας λυμάτων) (C-427/17, EU:C:2019:269, σκέψεις 152 έως 154), η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η επεξεργασία λυμάτων σε σταθμούς οι οποίοι δεν διαθέτουν την αναγκαία ικανότητα δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας, δεδομένου ότι μια τέτοια επεξεργασία θα ισοδυναμούσε με απόρριψη των λυμάτων χωρίς αυτά να έχουν προηγουμένως υποβληθεί σε κατάλληλη επεξεργασία.
46 Τρίτον, η Επιτροπή επισημαίνει ότι το άρθρο 4, παράγραφος 3, της οδηγίας 91/271 απαιτεί οι απορρίψεις από τους σταθμούς επεξεργασίας αστικών λυμάτων να πληρούν τις σχετικές απαιτήσεις του παραρτήματος I, σημείο B, της εν λόγω οδηγίας.
47 Επικαλούμενη την απόφαση της 25ης Ιουλίου 2018, Επιτροπή κατά Ισπανίας (C-205/17, EU:C:2018:606, σκέψη 48), η Επιτροπή υποστηρίζει ότι τα δείγματα που λαμβάνονται κατ’ εφαρμογήν του σημείου B του παραρτήματος Ι πρέπει να είναι αντιπροσωπευτικά. Επομένως, μεταξύ άλλων, στην περίπτωση παράκτιων οικισμών οι οποίοι παρουσιάζουν μεγάλη τουριστική κίνηση κατά τη θερινή περίοδο, τα δείγματα που λαμβάνονται εκτός της θερινής περιόδου, κατά τη διάρκεια της οποίας το ρυπαντικό φορτίο που παράγουν οι οικισμοί αυτοί είναι το υψηλότερο, δεν μπορούν να θεωρηθούν ότι πληρούν τις απαιτήσεις της οδηγίας 91/271.
48 Τέταρτον, η Επιτροπή υπενθυμίζει ότι, κατά το άρθρο 10 της οδηγίας 91/271, αφενός μεν, τα κράτη μέλη οφείλουν να μεριμνούν ώστε οι σταθμοί επεξεργασίας αστικών λυμάτων που κατασκευάζονται προκειμένου να συμμορφώνονται προς τις απαιτήσεις των άρθρων 4, 5, 6 και 7 της εν λόγω οδηγίας να σχεδιάζονται, να κατασκευάζονται, να λειτουργούν και να συντηρούνται με τρόπο που να εξασφαλίζει επαρκείς αποδόσεις υπό όλες τις συνήθεις τοπικές κλιματικές συνθήκες, αφετέρου δε, κατά τον σχεδιασμό των σταθμών αυτών, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι εποχιακές διακυμάνσεις του ρυπαντικού φορτίου που παράγεται από τους οικείους οικισμούς.
49 Εν προκειμένω, κατά την Επιτροπή, οι οικισμοί Πόρος-Γαλατάς, Άμφισσα, Λυγουριό και Οιχαλία, οι οποίοι δεν διαθέτουν σταθμό επεξεργασίας λυμάτων, δεν πληρούν τις απαιτήσεις του άρθρου 4 της οδηγίας 91/271. Στην περίπτωση των λοιπών 139 οικισμών στους οποίους γίνεται μνεία στη σκέψη 42 της παρούσας αποφάσεως και οι οποίοι χρησιμοποιούν μεμονωμένα συστήματα, η παράβαση του άρθρου 4 της οδηγίας 91/271 απορρέει ευθέως από το γεγονός ότι οι εν λόγω οικισμοί δεν τηρούν τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το άρθρο 3 της οδηγίας.
50 Η Ελληνική Δημοκρατία υποστηρίζει ότι, σε πολλούς οικισμούς στους οποίους το αποχετευτικό δίκτυο δεν καλύπτει το σύνολο του οικισμού, τα λύματα συλλέγονται σε στεγανές δεξαμενές σύμφωνα με την εθνική πολεοδομική νομοθεσία και, στη συνέχεια, μεταφέρονται με βυτιοφόρα οχήματα σε λειτουργούντα σταθμό επεξεργασίας προκειμένου να υποβληθούν εκεί στην επεξεργασία που προβλέπει η οδηγία 91/271 πριν από την απόρριψή τους. Κατά την Ελληνική Δημοκρατία, η διαδικασία αυτή αποτρέπει οποιαδήποτε υποβάθμιση του περιβάλλοντος.
51 Το ως άνω κράτος μέλος υποστηρίζει, εξάλλου, ότι οι οικισμοί Αγιόκαμπος, Άμφισσα, Αντιμάχεια, Βελίκα, Κάτω Σωτηρίτσα, Κέφαλος, Λεωνίδιο, Λυγουριό, Μενίδι, Μοίρες, Νεάπολη Λασιθίου, Νέο Σούλι, Πολύγυρος, Σοχός, Σύβοτα, Τήνος και Χαλκηδόνα διαθέτουν πλέον πλήρες δίκτυο αποχέτευσης και εξυπηρετούνται από σταθμό επεξεργασίας λυμάτων ο οποίος λειτουργεί κατά τρόπο αποτελεσματικό και απολύτως ικανοποιητικό. Επιπλέον, λαμβάνονται μετρήσεις εκροής, ενώ τα αποτελέσματα ικανοποιούν τις απαιτήσεις της οδηγίας αυτής, τόσο ως προς τον αριθμό των δειγμάτων όσο και ως προς τις μετρηθείσες τιμές συγκέντρωσης. Όσον αφορά τους λοιπούς οικισμούς τους οποίους αφορά η δεύτερη αιτίαση, η κατασκευή των εγκαταστάσεων διαχείρισης αστικών λυμάτων βρίσκεται σε εξέλιξη.
52 Εξάλλου, η εκτέλεση των διαφόρων έργων που αποσκοπούν στη συμμόρφωση προς τις απαιτήσεις της οδηγίας 91/271 καθυστέρησε για διάφορους λόγους, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται οι δυσχέρειες που ανάγονται στις ιδιομορφίες της χώρας, όπως η μεγάλη πληθυσμιακή διακύμανση στις τουριστικές περιοχές, το γεωμορφολογικό ανάγλυφο και ο έντονα νησιωτικός χαρακτήρας. Στην καθυστέρηση της εκτέλεσης των έργων συνέβαλαν επίσης οι αντιδράσεις των κατοίκων κατά της εγκατάστασης σταθμού επεξεργασίας, τα αρχαιολογικά ευρήματα κατά την εκτέλεση των εργασιών, οι διαδικασίες για τις απαλλοτριώσεις και οι ενστάσεις κατά τη διαγωνιστική διαδικασία για την εγκατάσταση ολοκληρωμένων αποχετευτικών δικτύων και σταθμών επεξεργασίας λυμάτων, όπως επίσης η πανδημία της νόσου COVID-19 και ο επιθετικός πόλεμος της Ρωσικής Ομοσπονδίας κατά της Ουκρανίας.
53 Με το υπόμνημα απαντήσεως που κατέθεσε, η Επιτροπή παρατηρεί ότι, όσον αφορά τα στοιχεία της ανάλυσης δειγμάτων τα οποία γνωστοποίησε η Ελληνική Δημοκρατία προκειμένου να αποδείξει ότι οι οικισμοί που μνημονεύονται στη σκέψη 51 της παρούσας αποφάσεως εξυπηρετούνται πλέον από σταθμό επεξεργασίας λυμάτων, κανένα από τα δείγματα αυτά δεν ελήφθη πριν από την ημερομηνία λήξεως της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας, δηλαδή πριν από τις 2 Φεβρουαρίου 2022.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
54 Το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας 91/271 επιβάλλει στα κράτη μέλη να μεριμνούν ώστε τα αστικά λύματα που διοχετεύονται σε αποχετευτικά δίκτυα να υποβάλλονται σε δευτεροβάθμια ή σε ισοδύναμη επεξεργασία πριν από την απόρριψή τους. Κατά την παράγραφο 3 του άρθρου 4 της οδηγίας, οι απορρίψεις που πραγματοποιούν οι περιγραφόμενοι στην παράγραφο 1 του άρθρου 4 σταθμοί επεξεργασίας αστικών λυμάτων πρέπει να πληρούν τις σχετικές απαιτήσεις του παραρτήματος I, σημείο B, της οδηγίας.
55 Όπως έχει διευκρινίσει το Δικαστήριο, οι διατάξεις αυτές επιβάλλουν στα κράτη μέλη την υποχρέωση να διασφαλίζουν ότι το σύνολο των αστικών λυμάτων που διοχετεύονται σε αποχετευτικά δίκτυα υποβάλλονται σε δευτεροβάθμια ή σε ισοδύναμη επεξεργασία [απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (Αποχέτευση αστικών λυμάτων), C-587/22, EU:C:2023:963, σκέψη 49 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
56 Εξάλλου, το άρθρο 10 της οδηγίας 91/271 υποχρεώνει τα κράτη μέλη να μεριμνούν ώστε οι σταθμοί επεξεργασίας αστικών λυμάτων στους οποίους αναφέρονται οι διατάξεις των άρθρων 4 έως 7 της οδηγίας να σχεδιάζονται, να κατασκευάζονται, να λειτουργούν και να συντηρούνται με τρόπο που να εξασφαλίζει επαρκείς αποδόσεις υπό όλες τις συνήθεις τοπικές κλιματικές συνθήκες. Η τήρηση της υποχρεώσεως αυτής προϋποθέτει ότι πληρούνται οι απαιτήσεις των άρθρων 4 έως 7 σχετικά με την επεξεργασία των λυμάτων, όπερ σημαίνει ότι είναι αδύνατον να γίνει δεκτό ότι η συγκεκριμένη υποχρέωση τηρείται όταν δεν πληρούνται οι ως άνω απαιτήσεις [πρβλ. απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (Αποχέτευση αστικών λυμάτων), C-587/22, EU:C:2023:963, σκέψη 32 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
57 Ομοίως, λαμβανομένου υπόψη του συνδέσμου που υφίσταται μεταξύ, αφενός, του άρθρου 3 και, αφετέρου, των άρθρων 4 έως 7 της οδηγίας 91/271, οι διατάξεις των άρθρων 4 έως 7 δεν μπορούν να θεωρηθούν ότι τηρούνται όταν δεν τηρείται η υποχρέωση του κράτους μέλους να διασφαλίζει προηγουμένως ότι κάθε οικισμός που εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 3 διαθέτει αποχετευτικό δίκτυο στο οποίο μπορούν να διοχετευτούν όλα τα αστικά λύματα που αυτός παράγει [πρβλ. απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (Αποχέτευση αστικών λυμάτων), C-587/22, EU:C:2023:963, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
58 Εξάλλου, ελλείψει αποχετευτικών δικτύων, όπως τα προβλεπόμενα στο άρθρο 3 της οδηγίας 91/271, οι σταθμοί επεξεργασίας αστικών λυμάτων δεν είναι δυνατόν, αντιθέτως προς όσα επιτάσσει το άρθρο 10 της οδηγίας, να θεωρηθεί ότι σχεδιάζονται, κατασκευάζονται, λειτουργούν και συντηρούνται κατά τρόπον ώστε να πληρούν τις απαιτήσεις των άρθρων 4 έως 7 της εν λόγω οδηγίας [απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (Αποχέτευση αστικών λυμάτων), C-587/22, EU:C:2023:963, σκέψη 34].
59 Εν προκειμένω, πρώτον, καθόσον η Ελληνική Δημοκρατία παρέβη, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 36 έως 41 της παρούσας αποφάσεως, την υποχρέωση που προβλέπει το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 91/271 όσον αφορά τους 139 οικισμούς στους οποίους γίνεται μνεία στη σκέψη 49 της παρούσας αποφάσεως, διαπιστώνεται ότι, όσον αφορά τους εν λόγω οικισμούς, το ως άνω κράτος μέλος παρέβη επίσης και τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 4 και 10 και από το παράρτημα I, σημείο B, της οδηγίας.
60 Η ως άνω διαπίστωση δεν αναιρείται από τα επιχειρήματα της Ελληνικής Δημοκρατίας σχετικά με τις βελτιώσεις που πραγματοποιήθηκαν μετά την ημερομηνία λήξης της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας. Πράγματι, όπως υπομνήσθηκε στη σκέψη 37 της παρούσας αποφάσεως, το Δικαστήριο δεν μπορεί, σύμφωνα με πάγια νομολογία, να λάβει υπόψη τις μεταβολές που επήλθαν μετά την ημερομηνία αυτή.
61 Εξάλλου, οι λόγοι που προβάλλει η Ελληνική Δημοκρατία για να δικαιολογήσει τη μη τήρηση των υποχρεώσεων που υπέχει από την οδηγία 91/271 δεν μπορούν να γίνουν δεκτοί. Πράγματι, ο νομοθέτης της Ένωσης, έχοντας επίγνωση του εύρους των έργων υποδομής που απαιτούσε η εφαρμογή της οδηγίας 91/271, καθώς και του σχετικού κόστους, χορήγησε στα κράτη μέλη, για την εκπλήρωση των υποχρεώσεών τους, προθεσμία πολλών ετών, η οποία εν προκειμένω έληγε το αργότερο στις 31 Δεκεμβρίου 2005. Εν πάση περιπτώσει, κατά πάγια νομολογία, τα κράτη μέλη δεν μπορούν να επικαλούνται εσωτερικές δυσχέρειες για να δικαιολογήσουν τη μη τήρηση των υποχρεώσεων που υπέχουν από το δίκαιο της Ένωσης (απόφαση της 6ης Νοεμβρίου 2014, Επιτροπή κατά Βελγίου, C-395/13, EU:C:2014:2347, σκέψη 51 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
62 Ομοίως, ούτε και το επιχείρημα που προβάλλει η Ελληνική Δημοκρατία περί του αντικτύπου που είχαν η πανδημία της νόσου COVID-19 και ο επιθετικός πόλεμος της Ρωσικής Ομοσπονδίας κατά της Ουκρανίας στην εκπλήρωση των υποχρεώσεων που υπέχει από την οδηγία 91/271 μπορεί να ευδοκιμήσει όσον αφορά μέτρα τα οποία έπρεπε να έχουν ληφθεί και εφαρμοστεί το αργότερο το 2005 [βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 14ης Δεκεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Ρουμανίας (Παύση λειτουργίας χώρων υγειονομικής ταφής), C-109/22, EU:C:2023:991, σκέψη 28].
63 Δεύτερον, όσον αφορά τους οικισμούς Πόρος-Γαλατάς, Άμφισσα, Λυγουριό και Οιχαλία, η Ελληνική Δημοκρατία δεν αμφισβητεί ότι, κατά την ημερομηνία λήξεως της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας, δηλαδή στις 2 Φεβρουαρίου 2022, οι οικισμοί αυτοί δεν διέθεταν σταθμό επεξεργασίας. Το κράτος μέλος περιορίζεται να εκθέσει την ιδιαίτερη κατάσταση καθενός από τους οικισμούς αυτούς μετά τη συγκεκριμένη ημερομηνία, περιγράφοντας την πρόοδο που σημειώθηκε σε αυτούς σε σχέση με την εφαρμογή της οδηγίας 91/271.
64 Πλην όμως, όπως προκύπτει από τη νομολογία που μνημονεύεται στη σκέψη 37 της παρούσας αποφάσεως, η ύπαρξη παραβάσεως πρέπει να εκτιμάται σε συνάρτηση με την κατάσταση του κράτους μέλους ως είχε κατά τη λήξη της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας. Συνεπώς, οι εν συνεχεία επελθούσες μεταβολές δεν μπορούν να ληφθούν υπόψη από το Δικαστήριο.
65 Επομένως, κατά την ημερομηνία λήξεως της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας, η Ελληνική Δημοκρατία δεν είχε συμμορφωθεί προς τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 4 και 10 και από το παράρτημα I, σημείο B, της οδηγίας 91/271, όσον αφορά τους τέσσερις οικισμούς που μνημονεύονται στη σκέψη 63 της παρούσας αποφάσεως.
66 Συνεπώς, η δεύτερη αιτίαση πρέπει να γίνει δεκτή.
Επί της τρίτης αιτιάσεως, η οποία αφορά παράβαση των άρθρων 5 και 10 και του παραρτήματος I, σημείο B, της οδηγίας 91/271
Επιχειρήματα των διαδίκων
67 Προς στήριξη της τρίτης αιτιάσεως, με την οποία προβάλλεται ότι η Ελληνική Δημοκρατία παρέβη τα άρθρα 5 και 10 και το παράρτημα I, σημείο B, της οδηγίας 91/271 όσον αφορά τον οικισμό του Γέρακα, η Επιτροπή επισημαίνει ότι, κατά το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας, τα κράτη μέλη οφείλουν να μεριμνούν ώστε τα αστικά λύματα που διοχετεύονται στα αποχετευτικά δίκτυα να υποβάλλονται, πριν από την απόρριψή τους σε ευαίσθητες περιοχές, σε επεξεργασία αυστηρότερη από την προβλεπόμενη στο άρθρο 4 της οδηγίας.
68 Κατά την Επιτροπή, ο οικισμός του Γέρακα παράγει ρυπαντικό φορτίο 30 000 ι.π., εκ των οποίων 21 000 ι.π. συλλέγονται μέσω μεμονωμένων συστημάτων τα οποία δεν πληρούν τις απαιτήσεις του άρθρου 3 της οδηγίας 91/271. Δεδομένου ότι τα λύματα που συλλέγονται κατ’ αυτόν τον τρόπο δεν υποβάλλονται σε καμία επεξεργασία, η Ελληνική Δημοκρατία παραβιάζει επίσης και το άρθρο 5 της οδηγίας.
69 Η Ελληνική Δημοκρατία ισχυρίζεται ότι ο οικισμός του Γέρακα εξυπηρετείται ήδη κατά μεγάλο μέρος από αποχετευτικό δίκτυο και από σταθμό επεξεργασίας λυμάτων ο οποίος λειτουργεί κανονικά και ικανοποιητικά, ενώ το αποχετευτικό δίκτυο πρόκειται να ολοκληρωθεί προσεχώς ώστε να εξυπηρετεί ολόκληρο τον οικισμό.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
70 Κατά το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας 91/271, τα κράτη μέλη οφείλουν να μεριμνούν ώστε, για όλες τις απορρίψεις από οικισμούς με ι.π. άνω των 10 000, τα αστικά λύματα που διοχετεύονται στα αποχετευτικά δίκτυα να υποβάλλονται, πριν από την απόρριψή τους σε ευαίσθητες περιοχές, σε επεξεργασία αυστηρότερη από εκείνη που περιγράφεται στο άρθρο 4 της οδηγίας, τούτο δε το αργότερο μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 1998.
71 Κατά το άρθρο 5, παράγραφος 3, της οδηγίας 91/271, οι κατά τα ανωτέρω απορρίψεις πρέπει να πληρούν τις σχετικές απαιτήσεις του παραρτήματος I, σημείο B, της οδηγίας, κατά τις οποίες τα κράτη μέλη οφείλουν να διασφαλίζουν ότι το σύνολο των αστικών λυμάτων που διοχετεύονται σε αποχετευτικά δίκτυα υποβάλλονται σε επεξεργασία πριν από την απόρριψή τους σε ευαίσθητες περιοχές [πρβλ. απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (Αποχέτευση αστικών λυμάτων), C-587/22, EU:C:2023:963, σκέψη 49 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
72 Λαμβανομένου υπόψη του συνδέσμου που υφίσταται μεταξύ, αφενός, των εν λόγω διατάξεων και, αφετέρου, του άρθρου 3 της οδηγίας 91/271, δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι οι διατάξεις αυτές τηρούνται όταν δεν τηρείται η υποχρέωση που έχει επιβληθεί με το άρθρο 3 στα κράτη μέλη, όσον αφορά την εγκατάσταση δικτύων αποχέτευσης, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 5, της οδηγίας [πρβλ. απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (Αποχέτευση αστικών λυμάτων), C-587/22, EU:C:2023:963, σκέψη 50].
73 Ομοίως, η διαπίστωση παραβάσεως της υποχρεώσεως που απορρέει από το άρθρο 10 της οδηγίας 91/271 επιβάλλεται για τους οικισμούς που δεν πληρούν τις απαιτήσεις του άρθρου 5 της οδηγίας [απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2021, Επιτροπή κατά Ιταλίας (Δίκτυο αποχετεύσεως και επεξεργασίας αστικών λυμάτων), C-668/19, EU:C:2021:815, σκέψη 96].
74 Εν προκειμένω, αφενός, η Ελληνική Δημοκρατία δεν αμφισβητεί ότι τα αστικά λύματα του οικισμού του Γέρακα, ο οποίος έχει ι.π. άνω των 10 000, απορρίπτονται σε ζώνες οι οποίες έχουν χαρακτηριστεί ως «ευαίσθητες περιοχές», κατά την έννοια του άρθρου 5 της οδηγίας 91/271, σύμφωνα με τα κριτήρια του παραρτήματος II της οδηγίας.
75 Αφετέρου, όπως προκύπτει από τη σκέψη 40 της παρούσας αποφάσεως, η Ελληνική Δημοκρατία δεν τηρεί την υποχρέωση που προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 91/271 όσον αφορά τον οικισμό αυτόν.
76 Επομένως, κατά την ημερομηνία λήξεως της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας, η Ελληνική Δημοκρατία δεν είχε συμμορφωθεί, κατά μείζονα λόγο, προς τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 5 και 10 και από το παράρτημα I, σημείο B, της οδηγίας αυτής όσον αφορά τον οικισμό του Γέρακα.
77 Συνεπώς, η τρίτη αιτίαση πρέπει να γίνει δεκτή.
Επί της τέταρτης αιτιάσεως, η οποία αφορά παράβαση των άρθρων 7 και 10 και του παραρτήματος I, σημείο B, της οδηγίας 91/271
Επιχειρήματα των διαδίκων
78 Προς στήριξη της τέταρτης αιτιάσεως, με την οποία προβάλλεται ότι η Ελληνική Δημοκρατία παρέβη τα άρθρα 7 και 10 και το παράρτημα I, σημείο B, της οδηγίας 91/271 όσον αφορά τους οικισμούς Άγιοι Θεόδωροι, Άγιος Νικόλαος (EL24201702), Αρχάγγελος, Αστακός, Άστρος, Βασιλικό, Γαλαξίδι, Διακοπτό, Κάρυστος, Λόγγος, Νέα Αγχίαλος, Σάμος και Σελιανίτικα, οι οποίοι έχουν ι.π. μεταξύ 2 000 και 10 000 και χρησιμοποιούν μεμονωμένα συστήματα, ενώ απορρίπτουν τα αστικά λύματά τους σε παράκτια ύδατα, η Επιτροπή υποστηρίζει ότι, κατά το άρθρο 7 της οδηγίας, τα κράτη μέλη είχαν την υποχρέωση να μεριμνήσουν ώστε, μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2005 το αργότερο, τα διοχετευόμενα στα αποχετευτικά δίκτυα αστικά λύματα, προτού απορριφθούν, να υφίστανται κατάλληλη επεξεργασία, όπως ορίζεται στο άρθρο 2, σημείο 9, της οδηγίας, όταν απορρίπτονται σε παράκτια ύδατα, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 13, της οδηγίας, από οικισμούς με λιγότερο από 10 000 ι.π.
79 Εν προκειμένω, από τις πληροφορίες που κοινοποίησε η Ελληνική Δημοκρατία προκύπτει ότι, στους δεκατρείς οικισμούς που μνημονεύονται στην προηγούμενη σκέψη της παρούσας αποφάσεως, το σύνολο του ρυπαντικού φορτίου συλλέγεται μέσω μεμονωμένων συστημάτων τα οποία δεν πληρούν τις σχετικές απαιτήσεις καθώς και ότι οι εργασίες κατασκευής σταθμών επεξεργασίας εξακολουθούσαν να βρίσκονται σε εξέλιξη στις 5 Ιουνίου 2024.
80 Επικαλούμενη την απόφαση της 25ης Οκτωβρίου 2007, Επιτροπή κατά Ελλάδ ας (C-440/06, EU:C:2007:642, σκέψη 25), η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η έλλειψη κατάλληλης συλλογής των αστικών λυμάτων που απορρίπτουν οι οικισμοί συνεπάγεται ανεπαρκή επεξεργασία των λυμάτων αυτών. Εξ αυτού συνάγει ότι η Ελληνική Δημοκρατία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 7 και 10 και από το παράρτημα I, σημείο B, της οδηγίας 91/271 όσον αφορά τους δεκατρείς ως άνω οικισμούς.
81 Η Ελληνική Δημοκρατία παρατηρεί, αφενός, ότι, καίτοι το άρθρο 2, σημείο 9, της οδηγίας 91/271 ορίζει την «κατάλληλη επεξεργασία» ως την επεξεργασία των αστικών λυμάτων με μέθοδο ή/και σύστημα διάθεσης που επιτρέπει στα ύδατα υποδοχής να ανταποκρίνονται στους σχετικούς ποιοτικούς στόχους και στις συναφείς διατάξεις της εν λόγω οδηγίας και άλλων οδηγιών, το ακριβές περιεχόμενο της έννοιας αυτής δεν διευκρινίζεται ούτε στην οδηγία 91/271 ούτε σε άλλες πράξεις της Ένωσης. Αφετέρου, η χρήση μεμονωμένων συστημάτων, η οποία δεν αποκλείεται από την οδηγία 91/271, εξασφαλίζει, κατά την Ελληνική Δημοκρατία, αποτελεσματική επεξεργασία των αστικών λυμάτων, διασφαλίζοντας την αποτελεσματική απομάκρυνση μεγάλου ποσοστού των οργανικών ενώσεων.
82 Πέραν αυτού, η Ελληνική Δημοκρατία υποστηρίζει ότι οι οικισμοί Άγιος Νικόλαος, Βασιλικό και Νέα Αγχίαλος διαθέτουν πλέον πλήρες αποχετευτικό δίκτυο και εξυπηρετούνται από σταθμό επεξεργασίας λυμάτων ο οποίος λειτουργεί κατά τρόπο αποτελεσματικό και απολύτως ικανοποιητικό. Επιπλέον, όσον αφορά τους λοιπούς οικισμούς τους οποίους καλύπτει η τέταρτη αιτίαση, τα συλλεγέντα δεδομένα που προέρχονται από τους αρμόδιους φορείς παρακολούθησης της προόδου των εργασιών εγκατάστασης αποχετευτικών δικτύων και σταθμών επεξεργασίας επιβεβαιώνουν ότι οι εργασίες αυτές βρίσκονται σε εξέλιξη.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
83 Κατά το άρθρο 7 της οδηγίας 91/271, τα κράτη μέλη οφείλουν να μεριμνούν ώστε, μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2005 το αργότερο, τα διοχετευόμενα στα αποχετευτικά δίκτυα αστικά λύματα, προτού απορριφθούν, να υφίστανται κατάλληλη επεξεργασία, όπως ορίζεται στο άρθρο 2, σημείο 9, της οδηγίας, όταν απορρίπτονται σε παράκτια ύδατα, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 13, της οδηγίας, από οικισμούς με λιγότερο από 10 000 ι.π.
84 Εξ αυτού προκύπτει ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να διασφαλίζουν ότι το σύνολο των αστικών λυμάτων που διοχετεύονται σε αποχετευτικά δίκτυα υποβάλλονται σε τέτοια επεξεργασία [βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 7ης Δεκεμβρίου 2023, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (Αποχέτευση αστικών λυμάτων), C-587/22, EU:C:2023:963, σκέψη 49 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
85 Εν προκειμένω, δεν αμφισβητείται ότι οι οικισμοί που μνημονεύονται στη σκέψη 78 της παρούσας αποφάσεως έχουν ι.π. μεταξύ 2 000 και 10 000 και χρησιμοποιούν μεμονωμένα συστήματα, ενώ τα αστικά λύματά τους απορρίπτονται σε παράκτια ύδατα.
86 Επιπλέον, όπως προκύπτει από τη σκέψη 40 της παρούσας αποφάσεως, η Ελληνική Δημοκρατία δεν τηρεί την προβλεπόμενη στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 91/271 υποχρέωση περί εγκατάστασης αποχετευτικών δικτύων όσον αφορά τους ως άνω οικισμούς.
87 Κατά συνέπεια, όπως προκύπτει από τις σκέψεις 56 έως 59 της παρούσας αποφάσεως, διαπιστώνεται ότι, κατά την ημερομηνία λήξεως της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας, η Ελληνική Δημοκρατία δεν είχε συμμορφωθεί, κατά μείζονα λόγο, προς τις υποχρεώσεις που υπέχει από τα άρθρα 7 και 10 και από το παράρτημα I, σημείο B, της οδηγίας 91/271.
88 Η ως άνω διαπίστωση δεν αναιρείται από τα επιχειρήματα της Ελληνικής Δημοκρατίας σχετικά με την πρόοδο που σημειώθηκε στην εφαρμογή της οδηγίας 91/271 μετά την ημερομηνία λήξης της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας. Πράγματι, όπως υπομνήσθηκε στη σκέψη 37 της παρούσας αποφάσεως, το Δικαστήριο δεν μπορεί, κατά πάγια νομολογία, να λάβει υπόψη τις μεταβολές που επήλθαν μετά την ημερομηνία αυτή.
89 Συνεπώς, η τέταρτη αιτίαση πρέπει να γίνει δεκτή.
90 Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των ανωτέρω σκέψεων, διαπιστώνεται ότι η Ελληνική Δημοκρατία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει:
– από το άρθρο 3 και από το παράρτημα I, σημείο A, της οδηγίας 91/271, στους οικισμούς Αγία Βαρβάρα, Αγία Μαρίνα Κορωπίου, Αγία Παρασκευή, Αγιάσος, Άγιοι Θεόδωροι, Αγιόκαμπος, Άγιος Κήρυκος, Άγιος Κωνσταντίνος, Άγιος Νικόλαος (EL24201702), Άγιος Στέφανος, Άδενδρο, Αιάντειο, Αίγινα, Αλίαρτος, Αμπελάκια, Αμπελώνας, Αμφίκλεια, Ανάβυσσος, Άνοιξη, Αντιμάχεια, Απολλωνία, Αριδαία, Αρκίτσα, Αρναία, Αρχάγγελος, Άσσος, Αστακός, Άστρος, Αταλάντη, Αυλώνας, Αφάντου, Βαθύ, Βάρδα, Βασιλικά, Βασιλικό, Βελίκα, Βέλο, Βρασνά, Βραχάτι, Βραχναίικα, Γαλαξίδι, Γαλατάδες, Γαργαλιάνοι, Γαστούνη-Βαρθολομιό, Γέρακας, Γλυκά Νερά, Γουμένισσα, Δήλεσι, Διακοπτό, Διόνυσος, Δομοκός, Δροσιά (EL24200401), Δροσιά (EL30007701), Ερέτρια, Ζαγκλιβέρι, Ζαγορά, Ζαρός, Ζευγολατειό, Ηράκλεια, Θεσπιές, Ίασμος, Ιθάκη, Ιστιαία, Καινούργιο, Καλύβες Χαλκιδικής, Καλύβια Θορικού (Λαγονήσι), Καναλλάκι, Καπανδρίτι, Κάρυστος, Καρυώτισσα, Κατοχή, Κάτω Σωτηρίτσα, Κένταυρος, Κεραμωτή, Κέφαλος, Κίτσι, Κομπότι, Κόνιτσα, Κόπανος, Κρανέα Ελασσόνας, Κρανίδι, Κρυονέρι, Κυριάκιο, Λαγυνά, Λάρδος, Λεβίδι, Λέχαιο, Λεωνίδιο, Λιβανάτες, Λιμενάρια, Λόγγος, Λούρος, Λουτρά Αιδηψού, Μαραθώνας, Μαρκόπουλο Ωρωπού, Μαρτίνο, Μεγάλη Παναγιά, Μεγαλόπολη, Μελίκη, Μενίδι, Μοίρες, Μουζάκι, Μώλος, Νέα Αγχίαλος, Νέα Βύσσα, Νέα Ζίχνη, Νέα Παλάτια, Νέα Στύρα, Νεάπολη (EL43200601), Νεμέα, Νέο Σούλι, Νεοχώρι, Νεοχώριο, Νιγρίτα, Νίκαια, Ορχομενός, Παιανία, Παλαιά Φώκαια, Παλαμάς, Παλλήνη, Παναιτώλιο, Παραλία Αυλίδας, Παραμυθιά, Πατητήρι, Πέλλα, Πλάκα Δήλεσι, Πολίχνιτος, Πολύγυρος, Ποτός, Ροδολίβος, Ροδόπολη, Σάμος, Σάππες, Σαρωνίδα, Σελήνια, Σελιανίτικα, Σιάτιστα, Σιδηρόκαστρο, Σοχός, Σπάτα, Σπέτσες, Σταμάτα, Σταυρός, Σύβοτα, Συκούριο, Σύμη, Τήνος, Τυχερό, Ύδρα, Φανάρι, Χαλκηδόνα, Χαλκούτσι και Ψαχνά
– από τα άρθρα 4 και 10 και από το παράρτημα I, σημείο B, της οδηγίας 91/271, στους οικισμούς Αγία Βαρβάρα, Αγία Μαρίνα Κορωπίου, Αγία Παρασκευή, Αγιάσος, Αγιόκαμπος, Άγιος Κήρυκος, Άγιος Κωνσταντίνος, Άγιος Στέφανος, Άδενδρο, Αιάντειο, Αίγινα, Αλίαρτος, Αμπελάκια, Αμπελώνας, Αμφίκλεια, Άμφισσα, Ανάβυσσος, Άνοιξη, Αντιμάχεια, Απολλωνία, Αριδαία, Αρκίτσα, Αρναία, Άσσος, Αταλάντη, Αυλώνας, Αφάντου, Βαθύ, Βάρδα, Βασιλικά, Βελίκα, Βέλο, Βρασνά, Βραχάτι, Βραχναίικα, Γαλατάδες, Γαργαλιάνοι, Γαστούνη-Βαρθολομιό, Γλυκά Νερά, Γουμένισσα, Δήλεσι, Διόνυσος, Δομοκός, Δροσιά (EL24200401), Δροσιά (EL30007701), Ερέτρια, Ζαγκλιβέρι, Ζαγορά, Ζαρός, Ζευγολατειό, Ηράκλεια, Θεσπιές, Ίασμος, Ιθάκη, Ιστιαία, Καινούργιο, Καλύβες Χαλκιδικής, Καλύβια Θορικού (Λαγονήσι), Καναλλάκι, Καπανδρίτι, Καρυώτισσα, Κατοχή, Κάτω Σωτηρίτσα, Κένταυρος, Κέφαλος, Κεραμωτή, Κίτσι, Κομπότι, Κόνιτσα, Κόπανος, Κρανέα Ελασσόνας, Κρανίδι, Κρυονέρι, Κυριάκιο, Λαγυνά, Λάρδος, Λεβίδι, Λέχαιο, Λεωνίδιο, Λιβανάτες, Λιμενάρια, Λούρος, Λουτρά Αιδηψού, Λυγουριό, Μαραθώνας, Μαρκόπουλο Ωρωπού, Μαρτίνο, Μεγάλη Παναγιά, Μεγαλόπολη, Μελίκη, Μενίδι, Μοίρες, Μουζάκι, Μώλος, Νέα Βύσσα, Νέα Ζίχνη, Νέα Παλάτια, Νέα Στύρα, Νεάπολη (EL43200601), Νεμέα, Νέο Σούλι, Νεοχώρι, Νεοχώριο, Νιγρίτα, Νίκαια, Οιχαλία, Ορχομενός, Παιανία, Παλαιά Φώκαια, Παλαμάς, Παλλήνη, Παναιτώλιο, Παραλία Αυλίδας, Παραμυθιά, Πατητήρι, Πέλλα, Πλάκα Δήλεσι, Πολίχνιτος, Πολύγυρος, Πόρος-Γαλατάς, Ποτός, Ροδολίβος, Ροδόπολη, Σάππες, Σαρωνίδα, Σελήνια, Σιάτιστα, Σιδηρόκαστρο, Σοχός, Σπάτα, Σπέτσες, Σταμάτα, Σταυρός, Σύβοτα, Συκούριο, Σύμη, Τήνος, Τυχερό, Ύδρα, Φανάρι, Χαλκηδόνα, Χαλκούτσι και Ψαχνά
– από τα άρθρα 5 και 10 και από το παράρτημα I, σημείο B, της οδηγίας 91/271 στον οικισμό του Γέρακα
– από τα άρθρα 7 και 10 και από το παράρτημα I, σημείο B, της οδηγίας 91/271, στους οικισμούς Άγιοι Θεόδωροι, Άγιος Νικόλαος (EL24201702), Αρχάγγελος, Αστακός, Άστρος, Βασιλικό, Γαλαξίδι, Διακοπτό, Κάρυστος, Λόγγος, Νέα Αγχίαλος, Σάμος και Σελιανίτικα.
Επί των δικαστικών εξόδων
91 Κατά το άρθρο 138, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα έξοδα εφόσον υπάρχει σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου.
92 Δεδομένου ότι η Ελληνική Δημοκρατία ηττήθηκε, πρέπει να φέρει, πέραν των δικαστικών εξόδων της, και τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η Επιτροπή, σύμφωνα με το σχετικό αίτημα της τελευταίας.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (όγδοο τμήμα) αποφασίζει:
1) Η Ελληνική Δημοκρατία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει:
– από το άρθρο 3 και από το παράρτημα I, σημείο A, της οδηγίας 91/271/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 21ης Μαΐου 1991, για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΚ) 1137/2008 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2008, στους οικισμούς Αγία Βαρβάρα, Αγία Μαρίνα Κορωπίου, Αγία Παρασκευή, Αγιάσος, Άγιοι Θεόδωροι, Αγιόκαμπος, Άγιος Κήρυκος, Άγιος Κωνσταντίνος, Άγιος Νικόλαος (EL24201702), Άγιος Στέφανος, Άδενδρο, Αιάντειο, Αίγινα, Αλίαρτος, Αμπελάκια, Αμπελώνας, Αμφίκλεια, Ανάβυσσος, Άνοιξη, Αντιμάχεια, Απολλωνία, Αριδαία, Αρκίτσα, Αρναία, Αρχάγγελος, Άσσος, Αστακός, Άστρος, Αταλάντη, Αυλώνας, Αφάντου, Βαθύ, Βάρδα, Βασιλικά, Βασιλικό, Βελίκα, Βέλο, Βρασνά, Βραχάτι, Βραχναίικα, Γαλαξίδι, Γαλατάδες, Γαργαλιάνοι, Γαστούνη-Βαρθολομιό, Γέρακας, Γλυκά Νερά, Γουμένισσα, Δήλεσι, Διακοπτό, Διόνυσος, Δομοκός, Δροσιά (EL24200401), Δροσιά (EL30007701), Ερέτρια, Ζαγκλιβέρι, Ζαγορά, Ζαρός, Ζευγολατειό, Ηράκλεια, Θεσπιές, Ίασμος, Ιθάκη, Ιστιαία, Καινούργιο, Καλύβες Χαλκιδικής, Καλύβια Θορικού (Λαγονήσι), Καναλλάκι, Καπανδρίτι, Κάρυστος, Καρυώτισσα, Κατοχή, Κάτω Σωτηρίτσα, Κένταυρος, Κεραμωτή, Κέφαλος, Κίτσι, Κομπότι, Κόνιτσα, Κόπανος, Κρανέα Ελασσόνας, Κρανίδι, Κρυονέρι, Κυριάκιο, Λαγυνά, Λάρδος, Λεβίδι, Λέχαιο, Λεωνίδιο, Λιβανάτες, Λιμενάρια, Λόγγος, Λούρος, Λουτρά Αιδηψού, Μαραθώνας, Μαρκόπουλο Ωρωπού, Μαρτίνο, Μεγάλη Παναγιά, Μεγαλόπολη, Μελίκη, Μενίδι, Μοίρες, Μουζάκι, Μώλος, Νέα Αγχίαλος, Νέα Βύσσα, Νέα Ζίχνη, Νέα Παλάτια, Νέα Στύρα, Νεάπολη (EL43200601), Νεμέα, Νέο Σούλι, Νεοχώρι, Νεοχώριο, Νιγρίτα, Νίκαια, Ορχομενός, Παιανία, Παλαιά Φώκαια, Παλαμάς, Παλλήνη, Παναιτώλιο, Παραλία Αυλίδας, Παραμυθιά, Πατητήρι, Πέλλα, Πλάκα Δήλεσι, Πολίχνιτος, Πολύγυρος, Ποτός, Ροδολίβος, Ροδόπολη, Σάμος, Σάππες, Σαρωνίδα, Σελήνια, Σελιανίτικα, Σιάτιστα, Σιδηρόκαστρο, Σοχός, Σπάτα, Σπέτσες, Σταμάτα, Σταυρός, Σύβοτα, Συκούριο, Σύμη, Τήνος, Τυχερό, Ύδρα, Φανάρι, Χαλκηδόνα, Χαλκούτσι και Ψαχνά
– από τα άρθρα 4 και 10 και από το παράρτημα I, σημείο B, της οδηγίας 91/271, όπως τροποποιήθηκε, στους οικισμούς Αγία Βαρβάρα, Αγία Μαρίνα Κορωπίου, Αγία Παρασκευή, Αγιάσος, Αγιόκαμπος, Άγιος Κήρυκος, Άγιος Κωνσταντίνος, Άγιος Στέφανος, Άδενδρο, Αιάντειο, Αίγινα, Αλίαρτος, Αμπελάκια, Αμπελώνας, Αμφίκλεια, Άμφισσα, Ανάβυσσος, Άνοιξη, Αντιμάχεια, Απολλωνία, Αριδαία, Αρκίτσα, Αρναία, Άσσος, Αταλάντη, Αυλώνας, Αφάντου, Βαθύ, Βάρδα, Βασιλικά, Βελίκα, Βέλο, Βρασνά, Βραχάτι, Βραχναίικα, Γαλατάδες, Γαργαλιάνοι, Γαστούνη-Βαρθολομιό, Γλυκά Νερά, Γουμένισσα, Δήλεσι, Διόνυσος, Δομοκός, Δροσιά (EL24200401), Δροσιά (EL30007701), Ερέτρια, Ζαγκλιβέρι, Ζαγορά, Ζαρός, Ζευγολατειό, Ηράκλεια, Θεσπιές, Ίασμος, Ιθάκη, Ιστιαία, Καινούργιο, Καλύβες Χαλκιδικής, Καλύβια Θορικού (Λαγονήσι), Καναλλάκι, Καπανδρίτι, Καρυώτισσα, Κατοχή, Κάτω Σωτηρίτσα, Κένταυρος, Κέφαλος, Κεραμωτή, Κίτσι, Κομπότι, Κόνιτσα, Κόπανος, Κρανέα Ελασσόνας, Κρανίδι, Κρυονέρι, Κυριάκιο, Λαγυνά, Λάρδος, Λεβίδι, Λέχαιο, Λεωνίδιο, Λιβανάτες, Λιμενάρια, Λούρος, Λουτρά Αιδηψού, Λυγουριό, Μαραθώνας, Μαρκόπουλο Ωρωπού, Μαρτίνο, Μεγάλη Παναγιά, Μεγαλόπολη, Μελίκη, Μενίδι, Μοίρες, Μουζάκι, Μώλος, Νέα Βύσσα, Νέα Ζίχνη, Νέα Παλάτια, Νέα Στύρα, Νεάπολη (EL43200601), Νεμέα, Νέο Σούλι, Νεοχώρι, Νεοχώριο, Νιγρίτα, Νίκαια, Οιχαλία, Ορχομενός, Παιανία, Παλαιά Φώκαια, Παλαμάς, Παλλήνη, Παναιτώλιο, Παραλία Αυλίδας, Παραμυθιά, Πατητήρι, Πέλλα, Πλάκα Δήλεσι, Πολίχνιτος, Πολύγυρος, Πόρος-Γαλατάς, Ποτός, Ροδολίβος, Ροδόπολη, Σάππες, Σαρωνίδα, Σελήνια, Σιάτιστα, Σιδηρόκαστρο, Σοχός, Σπάτα, Σπέτσες, Σταμάτα, Σταυρός, Σύβοτα, Συκούριο, Σύμη, Τήνος, Τυχερό, Ύδρα, Φανάρι, Χαλκηδόνα, Χαλκούτσι και Ψαχνά
– από τα άρθρα 5 και 10 και από το παράρτημα I, σημείο B, της οδηγίας 91/271, όπως τροποποιήθηκε, στον οικισμό του Γέρακα
– από τα άρθρα 7 και 10 και από το παράρτημα I, σημείο B, της οδηγίας 91/271, όπως τροποποιήθηκε, στους οικισμούς Άγιοι Θεόδωροι, Άγιος Νικόλαος (EL24201702), Αρχάγγελος, Αστακός, Άστρος, Βασιλικό, Γαλαξίδι, Διακοπτό, Κάρυστος, Λόγγος, Νέα Αγχίαλος, Σάμος και Σελιανίτικα.
2) Καταδικάζει την Ελληνική Δημοκρατία στα δικαστικά έξοδα.
|
Spineanu-Matei |
Rodin |
Pi?arra |
Δημοσιεύθηκε σε δημόσια συνεδρίαση στο Λουξεμβούργο στις 4 Ιουνίου 2026.
|
Ο Γραμματέας |
Η πρόεδρος του τμήματος |
|
A. Calot Escobar |
O. Spineanu-Matei |
* Γλώσσα διαδικασίας: η ελληνική.