Προσωρινό κείμενο
ELΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (ένατο τμήμα)
της 27ης Μαρτίου 2025 (*)
« Προδικαστική παραπομπή – Δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις – Μέτρα σχετικά με το κληρονομικό δίκαιο – Κανονισμός (ΕΕ) 650/2012 – Άρθρο 13 – Διεθνής δικαιοδοσία του δικαστηρίου της συνήθους διαμονής του κληρονόμου – Εκπρόθεσμη αποποίηση της κληρονομίας θανόντος ο οποίος είχε τη συνήθη διαμονή του σε ένα κράτος μέλος από κληρονόμο η οποία έχει τη συνήθη διαμονή της σε άλλο κράτος μέλος »
Στην υπόθεση C-57/24 [?awida] (i),
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το S?d Okr?gowy w Gliwicach (περιφερειακό δικαστήριο Gliwice, Πολωνία) με απόφαση της 24ης Οκτωβρίου 2023, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 26 Ιανουαρίου 2024, στο πλαίσιο διαδικασίας που κίνησε η
BA, η οποία εκπροσωπείται νόμιμα από τον BR,
παρισταμένων των:
EQ, η οποία εκπροσωπείται νόμιμα από την XK,
CJ, ο οποίος εκπροσωπείται νόμιμα από την XK,
LF,
AA, η οποία εκπροσωπείται νόμιμα από την TB,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (ένατο τμήμα),
συγκείμενο από τους N. J??skinen (εισηγητή), πρόεδρο τμήματος, A. Arabadjiev και R. Frendo, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: M. Campos S?nchez-Bordona
γραμματέας: A. Calot Escobar
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
– η Πολωνική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον B. Majczyna και την S. ?yrek,
– η Τσεχική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την A. Pag??ov? και τους M. Smolek και J. Vl??il,
– η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από την J. Hottiaux και τον W. Wils,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1 Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 13 του κανονισμού (ΕΕ) 650/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Ιουλίου 2012, σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο, την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων, την αποδοχή και εκτέλεση δημόσιων εγγράφων στον τομέα της κληρονομικής διαδοχής και την καθιέρωση ευρωπαϊκού κληρονομητηρίου (ΕΕ 2012, L 201, σ. 107).
2 Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο διαδικασίας την οποία κίνησε η BA, ανήλικη με συνήθη διαμονή στην Πολωνία, εκπροσωπούμενη νόμιμα από τον BR, ζητώντας την άρση των εννόμων συνεπειών της μη εμπρόθεσμης αποποίησης της κληρονομίας τού συγγενή της ZJ ο οποίος είχε τη συνήθη διαμονή του στη Γερμανία.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
3 Οι αιτιολογικές σκέψεις 7 και 32 του κανονισμού 650/2012 έχουν ως εξής:
«(7) Θα πρέπει να διευκολυνθεί η ομαλή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς μέσω της εξάλειψης των εμποδίων για την ελεύθερη κυκλοφορία των πολιτών, οι οποίοι αντιμετωπίζουν σήμερα δυσκολίες στην προσπάθειά τους να ασκήσουν τα δικαιώματά τους στο πλαίσιο μιας κληρονομικής διαδοχής που έχει διασυνοριακές επιπτώσεις. Στον ευρωπαϊκό χώρο δικαιοσύνης, οι πολίτες θα πρέπει να μπορούν να οργανώσουν εκ των προτέρων την κληρονομική τους διαδοχή. Θα πρέπει να κατοχυρώνονται με αποτελεσματικότητα τα δικαιώματα των κληρονόμων και των κληροδόχων, των άλλων οικείων προσώπων που σχετίζονται με τον θανόντα, καθώς και των κληρονομικών δανειστών.
[…]
(32) Για λόγους διευκόλυνσης των κληρονόμων και κληροδόχων που έχουν τη συνήθη διαμονή τους σε άλλο κράτος μέλος από εκείνο στο οποίο εξετάζεται ή πρόκειται να εξεταστεί η κληρονομική διαδοχή, ο παρών κανονισμός θα πρέπει να επιτρέπει σε οποιονδήποτε έχει δικαίωμα δυνάμει του εφαρμοστέου στην κληρονομική διαδοχή δικαίου να προβαίνει σε δήλωση περί αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομιάς ή κληροδοσίας ή νόμιμης μοίρας ή περί του περιορισμού της ευθύνης του για τα χρέη της κληρονομίας, να προβαίνει σε τέτοιες δηλώσεις με τον τύπο που προβλέπει εν προκειμένω το δίκαιο του κράτους μέλους της συνήθους διαμονής του ενώπιον των δικαστηρίων του εν λόγω κράτους μέλους. Αυτό δεν θα πρέπει να εμποδίζει τη δυνατότητα να γίνονται οι δηλώσεις αυτές ενώπιον άλλων αρχών του εν λόγω κράτους μέλους που είναι αρμόδιες να δέχονται δηλώσεις δυνάμει του εθνικού δικαίου. Τα πρόσωπα που επιλέγουν να αξιοποιήσουν τη δυνατότητα να προβούν σε δηλώσεις στο κράτος μέλος της συνήθους διαμονής τους θα πρέπει να ενημερώνουν τα ίδια το δικαστήριο ή την αρχή που επιλαμβάνεται ή θα επιληφθεί της διαδοχής σχετικά με την ύπαρξη αυτών των δηλώσεων, εντός οποιασδήποτε προθεσμίας προβλέπεται από το εφαρμοστέο στην κληρονομική διαδοχή δίκαιο.»
4 Το άρθρο 4 του κανονισμού 650/2012, το οποίο φέρει τον τίτλο «Γενική διεθνής δικαιοδοσία», ορίζει τα εξής:
«Τα δικαστήρια του κράτους μέλους στο οποίο ο θανών είχε τη συνήθη διαμονή του κατά το χρόνο του θανάτου έχουν διεθνή δικαιοδοσία να εκδικάσουν την υπόθεση κληρονομικής διαδοχής στο σύνολό της.»
5 Το κεφάλαιο II του κανονισμού 650/2012, το οποίο φέρει τον τίτλο «Διεθνής δικαιοδοσία», περιλαμβάνει τα άρθρα 4 έως 19. Το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012 φέρει τον τίτλο «Αποδοχή ή αποποίηση κληρονομίας, κληροδοσίας ή νόμιμης μοίρας» και ορίζει τα εξής:
«Εκτός από το δικαστήριο που έχει διεθνή δικαιοδοσία να εκδικάζει υπόθεση κληρονομικής διαδοχής σύμφωνα με τον παρόντα κανονισμό, τα δικαστήρια του κράτους μέλους της συνήθους διαμονής κάθε προσώπου, το οποίο, δυνάμει του εφαρμοστέου στην κληρονομική διαδοχή δικαίου, δύναται να προβεί ενώπιον δικαστηρίου σε δήλωση αποδοχής ή αποποίησης κληρονομίας ή κληροδοσίας ή νόμιμης μοίρας ή σε δήλωση που αποσκοπεί στον περιορισμό της ευθύνης του οικείου προσώπου όσον αφορά το παθητικό της κληρονομιαίας περιουσίας, έχουν διεθνή δικαιοδοσία για την παραλαβή των δηλώσεων αυτών εφόσον, σύμφωνα με το δίκαιο αυτού του κράτους μέλους, οι δηλώσεις αυτές μπορούν να υποβληθούν ενώπιον δικαστηρίου.»
6 Κατά το άρθρο 15 του κανονισμού 650/2012, το οποίο φέρει τον τίτλο «Έλεγχος της διεθνούς δικαιοδοσίας»:
«Το δικαστήριο κράτους μέλους που επιλαμβάνεται υποθέσεως κληρονομικής διαδοχής για την οποία δεν έχει διεθνή δικαιοδοσία δυνάμει του παρόντος κανονισμού κηρύσσει αυτεπάγγελτα εαυτό αναρμόδιο.»
7 Το άρθρο 21 του κανονισμού 650/2012 φέρει τον τίτλο «Γενικός κανόνας» και ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Με την επιφύλαξη τυχόν αντίθετης διάταξης του παρόντος κανονισμού, για το σύνολο της κληρονομίας είναι εφαρμοστέο το δίκαιο του κράτους στο οποίο ο θανών είχε τη συνήθη διαμονή του κατά τον χρόνο του θανάτου.»
8 Το άρθρο 23 του κανονισμού 650/2012, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πεδίο εφαρμογής του εφαρμοστέου δικαίου», προβλέπει στις παραγράφους 1 και 2, στοιχείο ε', τα εξής:
«1. Το δίκαιο που προσδιορίζεται σύμφωνα με το άρθρο 21 ή το άρθρο 22 διέπει το σύνολο της κληρονομικής διαδοχής.
2. Το δίκαιο αυτό διέπει, ενδεικτικά, τα ακόλουθα:
[…]
ε) τη μεταβίβαση προς τους κληρονόμους και, κατά περίπτωση, τους κληροδόχους των περιουσιακών στοιχείων, των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων που απαρτίζουν την κληρονομία, περιλαμβανομένων των όρων και των αποτελεσμάτων της αποδοχής ή της αποποίησης κληρονομιάς ή κληροδοσίας».
9 Το κεφάλαιο III του κανονισμού 650/2012 φέρει τον τίτλο «Εφαρμοστέο δίκαιο» και περιλαμβάνει τα άρθρα 20 έως 38. Κατά το άρθρο 28 του κανονισμού 650/2012, το οποίο φέρει τον τίτλο «Τυπικό κύρος δήλωσης αποδοχής ή αποποίησης»:
«Δηλώσεις αποδοχής ή αποποίησης κληρονομίας ή κληροδοσίας ή νόμιμης μοίρας ή δηλώσεις που αποσκοπούν στον περιορισμό της ευθύνης του δηλούντος είναι έγκυρες ως προς τον τύπο εφόσον πληρούν τις προϋποθέσεις:
α) του εφαρμοστέου δικαίου στην κληρονομική διαδοχή δυνάμει του άρθρου 21 ή του άρθρου 22 ή
β) του δικαίου του κράτους στο οποίο ο δηλών έχει τη συνήθη διαμονή του.»
Το πολωνικό δίκαιο
Ο αστικός κώδικας
10 Το άρθρο 1012 του ustawa – Kodeks cywilny (νόμου περί αστικού κώδικα), της 23ης Απριλίου 1964 (Dz. U. αριθ. 16, θέση 93), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης (στο εξής: αστικός κώδικας), ορίζει ότι ο κληρονόμος μπορεί είτε να αποδεχθεί την κληρονομία χωρίς περιορισμό της ευθύνης του για τα χρέη της (απλή αποδοχή), είτε να την αποδεχθεί περιορίζοντας την ευθύνη του (αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής), είτε να την αποποιηθεί.
11 Σύμφωνα με το άρθρο 1015 του αστικού κώδικα, η δήλωση αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομίας μπορεί να γίνει εντός προθεσμίας έξι μηνών από την ημέρα κατά την οποία ο κληρονόμος έλαβε γνώση της επαγωγής και του λόγου της. Εάν ο κληρονόμος δεν προβεί σε δήλωση αποποίησης εντός της προθεσμίας αυτής, θεωρείται ότι αποδέχθηκε την κληρονομία με το ευεργέτημα της απογραφής.
12 Το άρθρο 1018, παράγραφος 1, του αστικού κώδικα προβλέπει ότι η δήλωση αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομίας είναι άκυρη αν έγινε υπό αίρεση ή προθεσμία. Οι παράγραφοι 2 και 3 του ίδιου άρθρου ορίζουν, αντιστοίχως, ότι η αποδοχή ή αποποίηση της κληρονομίας είναι αμετάκλητη και ότι η σχετική δήλωση γίνεται ενώπιον δικαστηρίου ή ενώπιον συμβολαιογράφου.
13 Το άρθρο 1019, παράγραφος 1, του αστικού κώδικα ορίζει τα εξής:
«Δήλωση αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομίας που οφείλεται σε πλάνη ή απειλή κρίνεται σύμφωνα με τις διατάξεις για τα ελαττώματα της δήλωσης βουλήσεως, με την επιφύλαξη των κατωτέρω:
1) η δήλωση περί άρσης των εννόμων συνεπειών της αποδοχής ή αποποίησης υποβάλλεται ενώπιον δικαστηρίου
2) ο κληρονόμος δηλώνει συγχρόνως εάν και με ποιο τρόπο αποδέχεται την κληρονομία ή εάν την αποποιείται.»
14 Κατά το άρθρο 1019, παράγραφος 2, του αστικού κώδικα, εάν ο κληρονόμος δεν προέβη σε δήλωση αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομίας εντός της νόμιμης προθεσμίας συνεπεία πλάνης ή απειλής, μπορεί να υποβάλει δήλωση περί άρσης των εννόμων συνεπειών της μη τήρησης της προθεσμίας, εφόσον συντρέχουν οι προϋποθέσεις της παραγράφου 1 του ίδιου άρθρου.
15 Κατά το άρθρο 1019, παράγραφος 3, του αστικού κώδικα, η άρση των εννόμων συνεπειών της αποδοχής ή αποποίησης της κληρονομίας επικυρώνεται από δικαστήριο.
Ο κώδικας πολιτικής δικονομίας
16 Το άρθρο 628 του ustawa – Kodeks post?powania cywilnego (νόμου περί κώδικα πολιτικής δικονομίας), της 17ης Νοεμβρίου 1964 (Dz. U. 1964, αριθ. 43, θέση 296), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης (στο εξής: κώδικας πολιτικής δικονομίας), ορίζει ότι δικαστήριο της κληρονομίας είναι το δικαστήριο του τόπου της τελευταίας συνήθους διαμονής του κληρονομουμένου και, εάν είναι αδύνατον να προσδιοριστεί τόπος συνήθους διαμονής στην Πολωνία, το δικαστήριο του τόπου όπου βρίσκεται η κληρονομιαία περιουσία ή μέρος αυτής. Εάν δεν συντρέχουν οι ανωτέρω δωσιδικίες, δικαστήριο της κληρονομίας είναι το S?d Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie (επαρχιακό δικαστήριο Βαρσοβίας, Πολωνία).
17 Το άρθρο 640 του κώδικα πολιτικής δικονομίας προβλέπει ότι η δήλωση περί απλής αποδοχής της κληρονομίας ή περί αποδοχής της με το ευεργέτημα της απογραφής ή περί αποποίησής της μπορεί να γίνει είτε ενώπιον συμβολαιογράφου, είτε ενώπιον του S?d Rejonowy (επαρχιακού δικαστηρίου, Πολωνία) στην περιφέρεια του οποίου ο δηλών έχει την κατοικία ή τη διαμονή του. Ο συμβολαιογράφος ή το δικαστήριο διαβιβάζει αμελλητί τη δήλωση, μαζί με τα προσαρτώμενα σε αυτή, στο δικαστήριο της κληρονομίας, εφόσον τα πολωνικά δικαστήρια έχουν διεθνή δικαιοδοσία. Οι δηλώσεις αυτές μπορούν επίσης να γίνουν ενώπιον του δικαστηρίου της κληρονομίας, κατά τη διάρκεια της διαδικασίας καθορισμού των κληρονομικών δικαιωμάτων.
Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
18 Η εκκαλούσα της κύριας δίκης, BA, είναι ανήλικη που διαμένει στην Πολωνία. Είναι συγγενής του ZJ ο οποίος απεβίωσε στη Γερμανία, όπου είχε τη συνήθη διαμονή του.
19 Λόγω παράλειψης του νομίμου εκπροσώπου της, BR, να υποβάλει δήλωση αποποίησης της κληρονομίας του ZJ, επειδή υπολόγισε εσφαλμένα τη σχετική προθεσμία, η BA ζήτησε, εκπροσωπούμενη από τον BR, από το S?d Rejonowy w Gliwicach (επαρχιακό δικαστήριο Gliwice, Πολωνία) να επικυρώσει την άρση των εννόμων συνεπειών της εν λόγω παράλειψης.
20 Κατόπιν απόρριψης της αίτησής της από το εν λόγω δικαστήριο, η BA άσκησε έφεση ενώπιον του S?d Okr?gowy w Gliwicach (περιφερειακού δικαστηρίου Gliwice, Πολωνία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο.
21 Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η προβλεπόμενη στο άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012 διεθνής δικαιοδοσία των δικαστηρίων του κράτους μέλους της συνήθους διαμονής κάθε ενδιαφερομένου για την παραλαβή δήλωσής του περί αποδοχής ή αποποίησης κληρονομίας ή κληροδοσίας ή νόμιμης μοίρας ή δήλωσης του με σκοπό τον περιορισμό της ευθύνης του ως προς τα χρέη της κληρονομίας καλύπτει επίσης και τις περιπτώσεις κατά τις οποίες ζητείται από εθνικό δικαστήριο να επικυρώσει την άρση των εννόμων συνεπειών της παράλειψης εμπρόθεσμης υποβολής τέτοιας δήλωσης.
22 Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, αν η έννοια της «παραλαβής» της δήλωσης κατά το εν λόγω άρθρο ερμηνευθεί στενά, συνάγεται ότι τα δικαστήρια του κράτους μέλους της συνήθους διαμονής του αποποιουμένου έχουν διεθνή δικαιοδοσία μόνον για την παραλαβή των δηλώσεων αυτών. Ως εκ τούτου, το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012 δεν καλύπτει τις περιπτώσεις κατά τις οποίες ο κληρονόμος ζητεί από το δικαστήριο του κράτους μέλους της συνήθους διαμονής του την επικύρωση της άρσης των εννόμων συνεπειών της παράλειψης εμπρόθεσμης αποποίησης της κληρονομίας. Το αιτούν δικαστήριο εκθέτει ότι από τη στενή ερμηνεία του άρθρου 13 του κανονισμού 650/2012 προκύπτει ότι, εν προκειμένω, το ίδιο δεν έχει διεθνή δικαιοδοσία προκειμένου να επικυρώσει τη δήλωση της BA περί άρσης των εννόμων συνεπειών της επίμαχης στην κύρια δίκη παράλειψης εμπρόθεσμης αποποίησης της κληρονομίας και ότι αποκλειστική δικαιοδοσία για την επικύρωση αυτή έχουν τα δικαστήρια του άρθρου 4 του κανονισμού, ήτοι, εν προκειμένω, τα γερμανικά.
23 Κατά το αιτούν δικαστήριο, η θέση αυτή υποστηρίχθηκε από τον γενικό εισαγγελέα M. Szpunar, ο οποίος, στις προτάσεις του της 20ής Ιανουαρίου 2022 στην υπόθεση C-617/20, επισήμανε ότι το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012 έχει την έννοια ότι δεν έχει εφαρμογή όταν, προκειμένου οι δηλώσεις κατά την έννοια του άρθρου αυτού να παραγάγουν συγκεκριμένα έννομα αποτελέσματα προβλεπόμενα από το εφαρμοστέο δίκαιο στην κληρονομική διαδοχή, είναι αναγκαίο το δικαστήριο να προβεί σε ενέργειες που βαίνουν πέραν της απλής παραλαβής δήλωσης, όπως, για παράδειγμα, η έκδοση δικαστικής απόφασης ή η κίνηση άλλης διαδικασίας πλην της διαδικασίας κληρονομικής διαδοχής [προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Szpunar στην υπόθεση T.N. και N.N. (Δήλωση αποποιήσεως της κληρονομίας), C-617/20, EU:C:2022:49, σημεία 38 και 39].
24 Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο, παραπέμποντας στην απόφαση της 21ης Ιουνίου 2018, Oberle (C-20/17, EU:C:2018:485, σκέψη 42), σημειώνει ότι το άρθρο 13, σε συνδυασμό με την αιτιολογική σκέψη 32 του κανονισμού 650/2012, σκοπό έχει, παρεκκλίνοντας από τους κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας των άρθρων 4 έως 11 του κανονισμού αυτού, να διευκολύνει τις ενέργειες των κληρονόμων και των κληροδόχων. Επιπλέον, προκειμένου να διασφαλίζεται η γρήγορη, ομαλή και αποτελεσματική διευθέτηση των κληρονομικών διαδοχών με διασυνοριακές επιπτώσεις εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι κληρονόμοι θα πρέπει να είναι σε θέση να αποδείξουν ευχερώς την ιδιότητά τους και/ή τα δικαιώματα και τις εξουσίες τους. Συνεπώς, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η διεθνής δικαιοδοσία ενός δικαστηρίου κατά το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012 μπορεί να καλύπτει, εκτός από την κατά το άρθρο αυτό παραλαβή των δηλώσεων, και άλλες πράξεις του δικαστηρίου αυτού στο πλαίσιο της διαδικασίας κληρονομικής διαδοχής, συμπεριλαμβανομένης της επικύρωσης της δήλωσης του κληρονόμου περί άρσης των εννόμων συνεπειών της παράλειψης εμπρόθεσμης αποποίησης της κληρονομίας.
25 Κατά το αιτούν δικαστήριο, η ως άνω ερμηνεία συνάδει επίσης και με τον σκοπό του κανονισμού 650/2012, ο οποίος συνίσταται, κατά την αιτιολογική του σκέψη 7, στη διευκόλυνση της ομαλής λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς μέσω της εξαλείψεως των εμποδίων για την ελεύθερη κυκλοφορία των πολιτών οι οποίοι επιθυμούν να ασκήσουν τα δικαιώματά τους στο πλαίσιο κληρονομικής διαδοχής που έχει διασυνοριακές επιπτώσεις.
26 Υπ’ αυτές τις συνθήκες, το S?d Okr?gowy w Gliwicach (περιφερειακό δικαστήριο Gliwice) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχει το άρθρο 13 του κανονισμού [650/2012] την έννοια ότι δεν έχει εφαρμογή στην περίπτωση κατά την οποία, πέραν της παραλαβής της δήλωσης αποποίησης κληρονομίας, για την ενέργεια της αποποίησης απαιτείται περαιτέρω, κατά το δίκαιο του κράτους μέλους της συνήθους διαμονής του δηλούντος, η επικύρωση της δήλωσης από δικαστήριο, όπως επί παραδείγματι όταν η δήλωση υποβάλλεται μετά την παρέλευση της προβλεπόμενης προς τούτο προθεσμίας;»
Επί του προδικαστικού ερωτήματος
27 Με το προδικαστικό ερώτημα το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012 έχει την έννοια ότι τα δικαστήρια του κράτους μέλους στο οποίο έχει τη συνήθη διαμονή του πρόσωπο το οποίο υποβάλλει δήλωση περί άρσης των εννόμων συνεπειών της παράλειψης εμπρόθεσμης αποποίησης κληρονομίας έχουν διεθνή δικαιοδοσία για την επικύρωση της δήλωσης αυτής.
28 Επισημαίνεται ευθύς εξαρχής ότι, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, από τις επιταγές τόσο της ομοιόμορφης εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης όσο και της αρχής της ισότητας προκύπτει ότι οι όροι διάταξης του δικαίου της Ένωσης που δεν περιέχουν ρητή παραπομπή στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό της έννοιας και του πεδίου εφαρμογής τους πρέπει, κατά κανόνα, να ερμηνεύονται κατά τρόπο αυτοτελή και ομοιόμορφο σε ολόκληρη την Ένωση με γνώμονα όχι μόνον το γράμμα της διάταξης, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται και τον σκοπό που επιδιώκει η οικεία κανονιστική ρύθμιση [απόφαση της 2ας Ιουνίου 2022, T.N. και N.N. (Δήλωση αποποιήσεως της κληρονομίας), C-617/20, EU:C:2022:426, σκέψη 35].
29 Όσον αφορά, πρώτον, το γράμμα του άρθρου 13 του κανονισμού 650/2012, η διάταξη αυτή προβλέπει ότι, εκτός από το δικαστήριο το οποίο έχει, δυνάμει του εν λόγω κανονισμού, διεθνή δικαιοδοσία για την εκδίκαση των υποθέσεων της κληρονομικής διαδοχής, τα δικαστήρια του κράτους μέλους της συνήθους διαμονής κάθε ενδιαφερομένου ο οποίος μπορεί, βάσει του δικαίου που διέπει την κληρονομική διαδοχή, να προβεί σε δήλωση ενώπιον δικαστηρίου σχετικά με την αποδοχή ή την αποποίηση κληρονομίας, κληροδοσίας ή νόμιμης μοίρας ή σε δήλωση με σκοπό τον περιορισμό της ευθύνης του ως προς τα χρέη της κληρονομίας, έχουν διεθνή δικαιοδοσία για την παραλαβή των δηλώσεων αυτών εφόσον, σύμφωνα με το δίκαιο αυτού του κράτους μέλους, οι δηλώσεις αυτές μπορούν να υποβληθούν ενώπιον δικαστηρίου.
30 Συνεπώς, το ως άνω άρθρο 13 προβλέπει μια εναλλακτική βάση διεθνούς δικαιοδοσίας, με σκοπό να παράσχει στους κληρονόμους που δεν έχουν τη συνήθη διαμονή τους στο κράτος μέλος του οποίου τα δικαστήρια έχουν, δυνάμει των γενικών κανόνων των άρθρων 4 έως 11 του κανονισμού 650/2012, διεθνή δικαιοδοσία για την εκδίκαση των υποθέσεων της κληρονομικής διαδοχής, τη δυνατότητα να προβαίνουν στις δηλώσεις τους σχετικά με την αποδοχή ή την αποποίηση κληρονομίας ενώπιον δικαστηρίου του κράτους μέλους όπου έχουν τη συνήθη διαμονή τους [απόφαση της 2ας Ιουνίου 2022, T.N. και N.N. (Δήλωση αποποιήσεως της κληρονομίας), C-617/20, EU:C:2022:426, σκέψη 37].
31 Από το γράμμα του άρθρου 13 του κανονισμού 650/2012 προκύπτει επίσης ότι τα δικαστήρια του κράτους μέλους της συνήθους διαμονής του κληρονόμου έχουν διεθνή δικαιοδοσία μόνον για την «παραλαβή» των δηλώσεων αυτών (βλ. απόφαση της 21ης Ιουνίου 2018, Oberle, C-20/17, EU:C:2018:485, σκέψη 41).
32 Ως εκ τούτου, το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012 δεν αφορά τη διεθνή δικαιοδοσία των δικαστηρίων αυτών για την επικύρωση της δήλωσης του κληρονόμου περί άρσης των εννόμων συνεπειών της παράλειψης εμπρόθεσμης αποποίησης της κληρονομίας.
33 Όσον αφορά, δεύτερον, το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012, υπενθυμίζεται ότι το συγκεκριμένο άρθρο περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο II του κανονισμού, το οποίο ρυθμίζει το σύνολο των βάσεων διεθνούς δικαιοδοσίας σε υποθέσεις κληρονομικής διαδοχής [πρβλ. απόφαση της 2ας Ιουνίου 2022, T.N. και N.N. (Δήλωση αποποιήσεως της κληρονομίας), C-617/20, EU:C:2022:426, σκέψη 36].
34 Ο κανόνας διεθνούς δικαιοδοσίας που απορρέει από το άρθρο 13, όπως αυτός εκτίθεται στη σκέψη 30 της παρούσας απόφασης, συμπληρώνεται από κανόνα συγκρούσεως νόμων ο οποίος περιέχεται στο άρθρο 28 του κανονισμού 650/2012, που περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο III του κανονισμού αυτού, και ο οποίος διέπει ειδικά το εφαρμοστέο δίκαιο όσον αφορά το τυπικό κύρος, μεταξύ άλλων, των δηλώσεων αποποίησης κληρονομίας. Επισημαίνεται συναφώς ότι οι δηλώσεις αποποίησης κληρονομίας είναι έγκυρες ως προς τον τύπο εφόσον πληρούν, κατά το στοιχείο α', τις προϋποθέσεις του εφαρμοστέου στην κληρονομική διαδοχή δικαίου (lex successionis) ή, κατά το στοιχείο β', τις προϋποθέσεις του δικαίου του κράτους στο οποίο ο δηλών έχει τη συνήθη διαμονή του [απόφαση της 2ας Ιουνίου 2022, T.N. και N.N. (Δήλωση αποποιήσεως της κληρονομίας), C-617/20, EU:C:2022:426, σκέψη 38].
35 Από τον συνδυασμό των άρθρων 13 και 28 του κανονισμού 650/2012 προκύπτει ότι υφίσταται στενή σχέση μεταξύ των δύο αυτών άρθρων, με αποτέλεσμα η διεθνής δικαιοδοσία των δικαστηρίων του κράτους μέλους της συνήθους διαμονής του κληρονόμου για την παραλαβή των δηλώσεων αποποιήσεως της κληρονομίας να τελεί υπό την προϋπόθεση ότι το ισχύον στο κράτος αυτό κληρονομικό δίκαιο προβλέπει τη δυνατότητα υποβολής τέτοιας δηλώσεως ενώπιον δικαστηρίου [πρβλ. απόφαση της 2ας Ιουνίου 2022, T.N. και N.N. (Δήλωση αποποιήσεως της κληρονομίας), C-617/20, EU:C:2022:426, σκέψη 40].
36 Όσον αφορά, ειδικότερα, μια δικαστική απόφαση, όπως αυτή της οποίας την έκδοση ζητεί η εκκαλούσα της κύριας δίκης, με την οποία επικυρώνεται η δήλωση του κληρονόμου περί άρσης των εννόμων συνεπειών της παράλειψης εμπρόθεσμης αποποίησης της κληρονομίας, κατά τα προβλεπόμενα στο κληρονομικό δίκαιο που ισχύει στο κράτος μέλος της συνήθους διαμονής του κληρονόμου, επισημαίνεται ότι, αφενός, το γράμμα του άρθρου 28 του κανονισμού 650/2012 έχει διατυπωθεί κατά τρόπον ώστε να αναγνωρίζεται το κύρος των δηλώσεων τις οποίες αφορά το άρθρο αυτό, μεταξύ άλλων στην περίπτωση κατά την οποία πληρούνται οι προϋποθέσεις που προβλέπονται από το δίκαιο του κράτους της συνήθους διαμονής του αποποιουμένου, όταν το δίκαιο αυτό είναι εφαρμοστέο [πρβλ. απόφαση της 2ας Ιουνίου 2022, T.N. και N.N. (Δήλωση αποποιήσεως της κληρονομίας), C-617/20, EU:C:2022:426, σκέψη 39]. Αφετέρου, μια τέτοια επικυρωτική δικαστική απόφαση προδήλως δεν αποτελεί πράξη παραλαβής δήλωσης κατά το άρθρο 13 του κανονισμού και, κατά συνέπεια, δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου αυτού.
37 Τρίτον, η ερμηνεία αυτή επιβεβαιώνεται από τους σκοπούς που επιδιώκει ο κανονισμός 650/2012. Πράγματι, κατά την αιτιολογική του σκέψη 7, ο κανονισμός αυτός αποσκοπεί στη διευκόλυνση της ομαλής λειτουργίας της εσωτερικής αγοράς μέσω της εξάλειψης των εμποδίων για την ελεύθερη κυκλοφορία των πολιτών οι οποίοι επιθυμούν να ασκήσουν τα δικαιώματά τους στο πλαίσιο μιας κληρονομικής διαδοχής που έχει διασυνοριακές επιπτώσεις. Κατά την αιτιολογική αυτή σκέψη, στον ευρωπαϊκό χώρο δικαιοσύνης θα πρέπει να κατοχυρώνονται αποτελεσματικά τα δικαιώματα των κληρονόμων και των κληροδόχων, των άλλων οικείων προσώπων που σχετίζονται με τον θανόντα, καθώς και των κληρονομικών δανειστών [απόφαση της 2ας Ιουνίου 2022, T.N. και N.N. (Δήλωση αποποιήσεως της κληρονομίας), C-617/20, EU:C:2022:426, σκέψη 42].
38 Ως προς το ζήτημα αυτό, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 32 του ίδιου κανονισμού, κατά την οποία σκοπός της συγκεκριμένης διατάξεως είναι να διευκολύνει τους κληρονόμους και κληροδόχους που έχουν τη συνήθη διαμονή τους σε κράτος μέλος διαφορετικό από εκείνο στο οποίο διευθετείται ή πρόκειται να διευθετηθεί η κληρονομική διαδοχή, έχει την έννοια ότι αποσκοπεί στην απλούστευση των διαβημάτων των κληρονόμων και των κληροδόχων, εισάγοντας παρέκκλιση από τους κανόνες διεθνούς δικαιοδοσίας των άρθρων 4 έως 11 του κανονισμού αυτού [πρβλ. απόφαση της 2ας Ιουνίου 2022, T.N. και N.N. (Δήλωση αποποιήσεως της κληρονομίας), C-617/20, EU:C:2022:426, σκέψη 41 και 39].
39 Όπως εκτίθεται στη σκέψη 30 της παρούσας απόφασης, προς επίτευξη του σκοπού αυτού, ο νομοθέτης της Ένωσης προέβλεψε, στο άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012, πρόσθετη βάση διεθνούς δικαιοδοσίας, σε σχέση με τις προβλεπόμενες στα άρθρα 4 έως 11, των δικαστηρίων του κράτους μέλους της συνήθους διαμονής ενός προσώπου το οποίο, μεταξύ άλλων, προβαίνει σε δήλωση αποποίησης κληρονομίας, όσον αφορά την παραλαβή της δήλωσης αυτής.
40 Εντούτοις, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι η διεθνής δικαιοδοσία κατά το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012 έχει περιορισμένη έκταση και δεν μπορεί, κατά συνέπεια, να καλύπτει περίπτωση κατά την οποία, προκειμένου οι δηλώσεις κατά την έννοια του άρθρου αυτού να παραγάγουν συγκεκριμένα έννομα αποτελέσματα προβλεπόμενα από το εφαρμοστέο δίκαιο στην κληρονομική διαδοχή, είναι αναγκαίο το δικαστήριο να προβεί σε ενέργειες που βαίνουν πέραν της απλής παραλαβής δήλωσης, όπως, για παράδειγμα, η έκδοση δικαστικής απόφασης ή η κίνηση άλλης διαδικασίας πλην της διαδικασίας κληρονομικής διαδοχής [βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 2ας Ιουνίου 2022, T.N. και N.N. (Δήλωση αποποιήσεως της κληρονομίας), C-617/20, EU:C:2022:426, σκέψη 44].
41 Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των ανωτέρω σκέψεων, στο υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 13 του κανονισμού 650/2012 έχει την έννοια ότι τα δικαστήρια του κράτους μέλους στο οποίο έχει τη συνήθη διαμονή του πρόσωπο το οποίο υποβάλλει δήλωση περί άρσης των εννόμων συνεπειών της παράλειψης εμπρόθεσμης αποποίησης κληρονομίας δεν έχουν διεθνή δικαιοδοσία για την επικύρωση της δήλωσης αυτής.
Επί των δικαστικών εξόδων
42 Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σε αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (ένατο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 13 του κανονισμού (ΕΕ) 650/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Ιουλίου 2012, σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο, την αναγνώριση και εκτέλεση αποφάσεων, την αποδοχή και εκτέλεση δημόσιων εγγράφων στον τομέα της κληρονομικής διαδοχής και την καθιέρωση ευρωπαϊκού κληρονομητηρίου,
έχει την έννοια ότι:
τα δικαστήρια του κράτους μέλους στο οποίο έχει τη συνήθη διαμονή του πρόσωπο το οποίο υποβάλλει δήλωση περί άρσης των εννόμων συνεπειών της παράλειψης εμπρόθεσμης αποποίησης κληρονομίας δεν έχουν διεθνή δικαιοδοσία για την επικύρωση της δήλωσης αυτής.
(υπογραφές)
* Γλώσσα διαδικασίας: η πολωνική
i Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.